Milli we halkara bilermenler we alymlar tarapyndan Merkezi Aziýa sebitinde, şol sanda Amyderýa aýtymynda zerur bolan derejede ekologiýa akymlarynyň elýeterliligi barada çynlakaý alada bildirilýär. Bu we ýurdumyzyň beýleki derýalarynyň aşaky akymlary suw akymlaryň azalmagyndan we suwuň hiliniň pesliginden ejir çekýär, bu bolsa ekoulgamalara ýaramaz täsir edýär we biodürlülige howp döredýär. Eýýam dörän Aral deňziniň krizisinden başga-da, Aralýaka sebitindäki ýagdaý has-da ýaramazlaşýar.
Ekologiýa suw akymlaryň üpjin edilmegi örän wajypdyr; olar ekoulgamalary we olara garaşly ýerli ilatyň ýaşaýyş derejesini saklamak üçin zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin suw akymlarynyň möçberini, kadalaryny we hilini kesgitleýär. Merkezi Aziýa sebitinde ekologiýa akymynyň artmagy bilen baglanyşykly möhüm meseleler 2026-njy ýylyň iýun aýynda Daşkentde “Blue Peace Central Asia” taslamasynyň çäginde geçirilen “Merkezi Aziýa sebitinde ekologiýa akymyny durmuşa geçirmek: bilermenleriň seljermesinden amaly herekete çenli” atly Sebitleýin okuw maslahatynda ara alnyp maslahatlaşyldy. Halkara suw dolandyryş instituty (IWMI) we Tebigaty goramak boýunça halkara birleşigi ýolbaşçylygynda geçirilen bu okuw maslahaty Şweýsariýanyň ösüş we hyzmatdaşlyk agentligi tarapyndan maliýe taýdan goldanyldy. Şol okuw maslahatyna “Tebigy kuwwat” jemgyýetçilik guramasynyň hem-de Turkmenistandaky Orhus merkeziniň agzasy K. Öwezmyradow hem gatnaşdy. Ol häzirki wagtda BMG-niň Ösüş Maksatnamasynyň “Кöp sanly bähbitleriň alynmagy üçin Аral denzinin ginişliginde yer serişdelerini we ýokary tebigy gymmatlygy bolan ekoulgamlary gorap saklamak we durnukly dolandyrmak” atly taslamasynyň Institutsional utgaşdyryjysy/Sebitleýin suw baýlyklaryny dolandyrmak meseleleri boýunça hem milli bilermendir. Bu ýöriteleşdirilen çärä degişli ýurdyň döwlet guramalaryň hem-de hökümete degişli bolmadyk guramalaryň hünärmenleri hem gatnaşdylar.
Sebitleýin okuw maslahatynda esasy nygtalanany – Merkezi Aziýa ýurtlarynyň häzirki wagtda inženerçilik-serişdeleýin çemeleşmesinden daşky gurşawyň taraplaryny göz öňünde tutýan utgaşdyrylan suw dolandyryş modellerine geçýändiginiň ykrar edilmegi boldy. Şeýle hem daşky gurşaw akymlarynyň has giň suw serişdelerini dolandyryş ulgamynyň bir bölegi hökmünde garalmalydygy nygtaldy. Okuw maslahatynda “Blue Peace Central Asia” taslamasy tarapyndan Merkezi Aziýa ýurtlarynda ekologiýa akymlary bilen baglanyşykly häzirki ýagdaý boýunça geçirilen gözlegleriň netijeleri we Sebitdäki ýurtlaryň ekologiýa akymlaryny durmuşa geçirmäge institusional, hukuk, ylmy we tehniki taýýarlygynyň deňeşdirme seljermesi görkezildi. Şeýle hem, ekologiýa akymlaryny ýpjin edilmeginde häzirki zaman global çemeleşmeleri, tejribeleri we gurallary ornaşdyrmaga taýýarlygy babatda seljerme geçirildi. Taýýarlyk seljermesi boýunça Merkezi Aziýa ýurtlaryň bilermenleri çykyş etdiler, şol sanda G. Öwezmyradowyň hem çykyşy boldy. Bu çykyşda ekologiýa meselelerini milli we sebit derejelerinde çözmek boýunça teklipler, şol sanda daşky gurşaw akymlaryny üpjün etmek üçin sebitleýin hyzmatdaşlygy ilerlendirmekde beýan edilen suw diplomatiýasynyň çäklerinde bilelikdäki hereketleriň meýilnamalary beýan edildi. Okuw maslahatyň bu düzüm böleginiň jemleýji netijesi hökmünde gatnaşyjylar ekologiýa akymyny ornaşdyrmagyna böwet bolýan bar bolan päsgelçilikleri anykladylar we ekologiýa akymyny Merkezi Aziýa ýurtlarynda milli suw serişdelerini dolandyryş ulgamlaryna goşmak üçin mundan beýläkki ädimler barada ylalaşdylar.
Şeýle-de bu ugurda berlen meseläni çözýän, şonda ulanylýan gurallaryň tassyklanmagy bilen baglanyşykly meselelere garaldy: ulanylýan gurallaryň, şol sanda “E-Flow Sözlügi” web programmasynyň prototipinine, bu ugra degişli IWMI-iň çemeleşmelerine we usullaryna, şeýle hem IWMI-iň ekologiýa akymyny hasaplaýyljşyna, şol sanda IWMI-niň ekologiýa akymynyň möçberini hasaplaýan guralyna seredildi. Usul taýdan bu kalkulýator Merkezi Aziýa sebitindäki ýurtlarda ekologiýa akymyny durmuşa geçirmek üçin esasy we bitewi gural hökmünde hödürlenýär. Türkmenistanyň wekilleri strategik meýilnamalaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işlere hem gatnaşdylar. Ýagny boýunça Sebitleýin ýol kartasynyň we Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň konsepsiýasynyna garalmagyna we olar boýunça ylalaşylmagyna gatnaşdylar.
Şeýle hem Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň sebitleýin platformasynyň düzümine (gatnaşyjylaryň) seredilmegine. Seminaryň bu böleginiň netijelerine esaslanyp, ekologiýa akymy durmuşa geçirmek ugrunda Sebitleýin ýol kartasyny durmuşa geçirmek üçin strategik teklipler, şol sanda Türkmenistan bilen baglanyşykly teklipler agzalyp geçildi. Ekologiýa akymy boýunça Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň işini dolandyrmak hakynda guramaçylyk esasyna içgin garaldy. Şol sanda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň şu güne çenli ýeten sepgitlerine, gazananlaryny we goşantlaryny göz öňünde tutup, olaryň orny we roly görkezildi. Türkmenistan barada aýdylanda, bu Strategik synçy, Fokusy – Halkara taslamalary arkaly tapgyrlaýyn gatnaşmak, tehniki uýgunlaşmak, Statusy – Taýýarlyk tapgyry, rahat integrasiýa üçin berk borçnamalarsyz gatnaşmak.
Bu okuw maslahaty sebitleýin hyzmatdaşlyk maglumat alyş-çalşygyna, milli suw hojalygy tejribesini paýlaşmaga we garaýyşlary hem-de pikirleri hödürlemäge mümkinçilik berip, örän gymmatlydygyny subut etdi. Sebitleýin okuw maslahaty amaly häsiýete eýe boldy we Merkezi Aziýa ýurtlaryny hakykatdanam netijeli hyzmatdaşlyk formatynda birleşdirdi. Ol ekoulgamlary kanuny suw ulanyjylary hökmünde ykrar etmek we ekologiýa akymyny suw hojalygy ulgamyna goşmak üçin tagallalary utgaşdyrmaga ýardam etdi. Okuw maslahaty nazary seljermeden amaly durmuşa geçilişi, şol sanda sebit derejesinde suw serişdelerini we ekoulgamalary dolandyrmaga çemeleşmeleri sazlaşdyrylmak meselesini ara alyp maslahatlaşmak üçin platforma bolup hyzmat etdi. Okuw maslahatynyň dowamynda geçirilen işleri milli agentlikleriň, halkara suw hojalygy düzümleriniň (şol sanda Aral deňzini halas ediş gaznasynyň) we BMG-niň Ösüş Maksatnamasynyň “Aral” taslamasynyň arasynda durnukly suw hojalygy çäreleri, institutsional optimizasiýa we biodürlüligi gorap saklamakda ekologiýa akymlarynyň orny barada ýöriteleşdirilen analitiki materiallary işläp düzmek boýunça umumy pozisiýany işläp düzmek üçin bilermenler goldawynyň we dialogyň ýeňilleşdirilmeginiň bir bölegi hökmünde garamak bolar. Soňky on ýylyň dowamynda hakyky ekologiýa akymlary bilen ylalaşylan borçnamalarda (şertnamalarda) görkezilen daşky gurşawy goramaga degişli meseleleriň ýerine ýetirilişiniň arasyndaky tapawut ekologiýanyň ýagdaýyna oňaýsyz täsir edýär. Amyderýadan yzyna gaýtaryp berilmeýän suwuň alynyşy şeýle depginde dowam etse, Aral deňziniň sebitindäki ýagdaý, şol sanda Türkmenistanyň ýagdaýy has-da ýaramazlaşyp biler. Bu meselä degişli pudaklaryň içki kynçylyklary (diňe öz bähbitlerini aramak babatda) ýeňip geçmek, oba hojalyk pudagynyň suw sarp edilişinde agdyklyk etmegini we ekoulgamalaryň gowşaklygyny ýeňip geçmek, degişli maglumatlara elýeterliligi gowulandyrmak we suwuň möçberi boýunça umumy utgaşdyrylmagy we ylalaşylan borçnamalaryň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek üçin bilermenleriň we beýleki gyzyklanýan taraplaryň bilelikdäki tagallalary zerurdyr. Bu diňe milli derejä däl, eýsem serhetüsti/döwletara derejesine hem degişlidir.
Türkmenistanda raýat pudagy bilen halkara guramalaryň arasyndaky gatnaşyklar hil taýdan täze derejä çykýar. 2026-njy ýylyň 15-20-nji iýuny aralygynda Konrad Adenauer adyndaky gaznanyň Merkezi Aziý sebitleýin ygtyýarly wekili jenap Andre Algermisseniň ýolbaşçylygyndaky gaznasynyň wekiliýeti resmi sapar bilen Türkmenistana geldi.Gaznanyň wekiliýetiniň sapary, geçen ýylky saparlarynda bolşy ýaly, döwlet edaralarynyň wekilleri we raýat jemgyýetiniň wekilleri bilen duşuşyklary öz içine aldy.
Şeýlelik bilen, 16-njy iýunda Türkmenistanyň Mejlisleriniň – Daşky gurşawy goramak, tebigy baýlyklary dolandyrmak we agrosenagat toplumy komitetiniň we Halkara we parlamentara gatnaşyklar komitetiniň wekilleri bilen ýygnak geçirildi.Mejlisde geçirilen duşuşykda bellenilişi ýaly, 2025-nji ýylyň aprelinde Aşgabatda Türkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti bilen Merkezi Aziýadaky Konrad Adenauer adyndaky Gaznasynyň arasynda gol çekilen Özara düşünişmek we hyzmatdaşlyk baradaky Ähtnama taraplaryň Merkezi Aziýa sebitinde daşky gurşaw ýagdaýyny gowulandyrmaga, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň bilim edaralarynda daşky gurşaw bilim derejesini ýokarlandyrmaga, raýatlaryň arasynda daşky gurşaw barada habarlylygy ösdürmäge, şeýle hem ekologiýa taýdan möhüm kararlary kabul etmäge raýatlaryň gatnaşmagyna gönükdirilen taslamalary durmuşa geçirmek boýunça bilelikdäki çäreleri öz içine alýan esasy ugurlarda ulgamlaýyn başlangyçlary durmuşa geçirmek borjuny berkitdi.
Şol gün Aşgabadyň Arkaç söwda merkezindäki Iş Nokady koworking merkezinde we 18-nji iýunda Türkmebaşy şäherindäki Çarlak myhmanhanasynda Türkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti Konrad Adenauer adyndaky Gaznasy bilen bilelikde we “Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasy (JBK) goldawy bilen “Türkmenistanda howanyň üýtgemeginiň töwekgelçiliklerine jogap bermekde ýaşlaryň roluny güýçlendirmek” umumy ady bilen birnäçe bilermen seminarlaryny geçirdi. TTGJ-niň wekilleri, raýat jemgyýetiniň işjeň ýaşlary we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri Aşgabat seminaryna gatnaşdylar. TTGJ-niň, Hazar tebigy goraghanasynyň, Balkan welaýatynyň häkimliginiň, bilim edaralarynyň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri Türkmebaşy maslahatyna gatnaşdylar.
Gepleşik platformalarynyň moderatory, “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory Berkeli Ataýew, gatnaşyjylara gutlag sözleri we seminarlaryň açylmagy üçin, TTGJ-niň Merkezi geňeşiniň başlygy Serdar Allekowa we jenap Andre Algermissene söz berdi.
Serdar Allekow:
– Gurluşymyz ýurduň ähli sebitlerini öz içine alýar, ýöne biz durmaýarys. Stereotipleri üýtgedýäris, täzelikleri girizýäris we ýaşlara çylşyrymly daşky gurşaw protokollaryny hakyky hereketlere terjime etmegi öwredýäris. Esasy tapawutlandyrýan aýratynlygymyz, Türkmenistanyň çäginiň 100% -ini öz içine alýan giň gurluşdyr. Daşky gurşaw protokollarynyň talaplaryny amaly çözgütlere öwrüp, häzirki zaman innowasiýa formatlary bilen baý taryhy üstünlikli birleşdirýäris.
Gaznanyň işine we hyzmatdaşlygyna ýokary baha berýändigini we 2025-nji ýylda Aşgabatda gol çekilen Özara düşünişmek we hyzmatdaşlyk hakynda Ähtnamasy muny tassyklaýandygyny ol aýtdy. Çykyşynda hyzmatdaşlyga we tejribe paýlaşmaga, şeýle hem ýaş nesli çekmäge we terbiýelemäge taýýardygymyzy aýtdy.
Jenap Andre Algermissen howanyň gün tertibi üçin ägirt uly garaýyş hödürledi. Çykyşynda howanyň esasy maksatlaryny beýan etdi:
• 2045-nji ýyla çenli howanyň bitaraplygy.
• Zyňyndylary azaltmak.
• 2035-nji ýyla çenli zyňyndylaryň 65%.
• Täzelenip bilýän energiýa çeşmelerini giňeltmek we ulanmak.
• Ekosistemany we biodürlüligi goramak we dikeltmek.
Germaniýanyň, şol sanda dünýäniň howasyny we daşky gurşawyny goramakda ýaşlaryň aýgytly rol oýnaýandygyny aýtdy. Olaryň gatnaşmagy syýasata, jemgyýetçilik aňyna, innowasiýa we gündelik özüni alyp barşyna täsir edýär. Germaniýanyň ýaşlaryň işjeňligini – “Geljek üçin anna” hereketini belläp geçdi. Şunuň bilen baglylykda, jemgyýetde habarlylygy we ýaş nesli ýokarlandyrmagyň, bütin dünýäde täze bilimli nesli habarly etmegiň we terbiýelemegiň möhümdigini aýtdy. Gaznanyň edýän zady, pikir alyşmak, okuwlar, seminarlar, okuw grantlary, konferensiýalar we tegelek stollar. Bu ýaşlara beýleki pikirleri we syýasat ölçeglerini eşitmäge we düşünmäge, tejribe alyşmaga we meýilnamalaryny durmuşa geçirmäge we pikirleri oýlanyşykly we hünär taýdan beýan etmäge mümkinçilik berýär.
Duşuşyklaryň moderatory, “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory Berkeli Ataýew “Howanyň üýtgemegi şertlerinde şäherleşme” atly prezentasiýa bilen çykyş etdi. Ol häzirki zaman şäherleriniň raýatlaryň ýaşaýyş hiline zyýan ýetirmezden ýokary temperatura we serişde ýetmezçiligine nähili uýgunlaşyp biljekdigini jikme-jik beýan etdi. Şeýle hem, ol tomaşaçylaryň ünsüni şäher gurşawyndaky täze innowasiýalara çekdi. Ol bu meseläniň üýtgeşmeleri we umuman çaklamalary barada dogry çemeleşmäniň mysallaryny we anyk sanlary getirdi. Aşa yssy howadan gaça durýan şäherleri nädip gurup bileris? Beton “jeňňellikleri” rahat giňişliklere nädip öwrüp bileris? Ol munuň diňe bir binagärlik meselesi däl, eýsem ýaşamak meselesidigini görkezdi.
Maslahatlarda ýaşlaryň mümkinçiliklerine aýratyn üns berildi. Raýat jemgyýetiniň wekilleri öz başlangyçlaryny hödürlediler we olaryň durmuşa geçirilmeginiň diňe bir serişde däl, eýsem hünär başarnyklaryny: taslama dolandyryş başarnyklaryny, liderligi we sosial üýtgeşmeleri öňe sürmek üçin sanly tehnologiýalary özleşdirmegi talap edýändigini nygtadylar.
“Türkmenistanyň Ekologiýa hereketi” JG-nyň başlygy Gunça Ýusupowa “Türkmenistanda Ekologiýa Hereketiniň Ösüşinde Jemgyýetçiligiň roly” atly çykyşynda elýeterli sanly daşky gurşaw maglumatlarynyň bazalaryny döretmäge we jemgyýetçiligi işjeň bilim bermäge gönükdirilen guramasyny tanyşdyrdy.
TTGJ-niň umumy bölüminiň başlygy Merdan Arazmedow “Aktiwizm we Ýaşlar Hereketi. Ýaşlaryň Howa Başlangyçlaryna Gatnaşygy” atly hasabat bilen çykyş etdi, onda meýletinçileriň ekologiýa taslamalaryny durmuşa geçirmekde esasy oýunçylara öwrülen ýerli we halkara derejesindäki üstünlikli mysallary seljerdi. Ol ýaşlaryň meýletinçilik işini jikme-jik beýan etdi we şahsy başlangyçlaryň üstünlikli howa taslamalaryna öwrülmeginiň mysallaryny getirdi.
TTGJ-niň Balkan welaýatyndaky bölüminiň direktory Öwlýaguly Gurbanow, Türkmebaşyda çykyş edip, “Balkan welaýatynda howanyň üýtgemegi şertlerinde daşky gurşawy goramak işleri” atly prezentasiýasynda sebitiň aýratynlyklaryna ünsi çekdi. Ol ejiz Hazar ekosistemalaryny gorap saklamaga ünsi jemledi we Hazar sebitinde daşky gurşawy goramak işleriniň aýratynlyklaryny tanyşdyrdy, üýtgeýän howa şertlerinde özboluşly ekosistemalary goramaga ünsi çekdi.
Maslahatlar diňe bir duşuşyklaryň tapgyryndan has köp boldy – olar gatnaşyjylar bilen çykyş edýänleriň arasynda intensiw tejribe alyşmalary boldy. Konrad Adenauer adyndaky gaznasynyň stipendiýa maksatnamalaryna gatnaşmak üçin gatnaşyjylaryň Türkmenistandan ýaşlar üçin arza bermek prosesini ýeňilleşdirmek, halkara bilermenleri bilen uzak möhletli sertifikatlaşdyrylan maslahatlary geçirmek we geljekki hyzmatdaşlyk üçin pikirleri saklamak boýunça teklipleri göz öňünde tutuldy.
Leave a Reply