Geçen asyryň 30-njy ýyllarynda Günorta-Günbatar Köpetdagda alymlaryň maslahaty bilen bu ýerde Ösümlikleriň genetiki gorlarynyň Türkmenistandaky synag merkezi döredilýär. 1978-nji ýylda Günorta-Günbatar Köpetdagyň tebigy ekoulgamlaryny öwrenmek, dikeltmek we gorap saklamak maksady bilen, Sünt-Hasardag döwlet tebigy goraghanasy döredilýär.

Goraghananyň tutýan umumy meýdany 30,3 müň ga bolup, şonuň 26,5 müň gektary goraghana, 3,8 müň gektary Sünt-Hasardag çäkli goraghanasyna degişlidir. 

Bu ýerde ösümlikleriň 1300-den gowrak görnüşler ýüze çykarylypdyr we şolardan 800-den gowragy goraghananyň çäklerinde ösýär. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (2011ý.) girizilen ösümliklerden 34 görnüşi goraghanada duş gelýär.

---

Oňurgasyz jandarlaryň 2500 töweregi, ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 2, süýrenijileriň 37, süýdemdirijileriň 52, balyklaryň 6, guşlaryň 302 görnüşi duş gelýär. Oňurgaly haýwanlaryň 30 we oňurgasyzlaryň 17 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

Goraghananyň tabynlygynda 1 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

Sünt-Hasardag çäkli goraghanasy 1990-njy ýylda döredilen – 3800 ga. Ýabany ösümlikleri, nary, hozy we haýwanlary hem-de tebigatyň başky durkuny gorap saklamak hem-de goramak üçin döredilen.

---

Continue reading “Sünt Hasardag döwlet tebigy goraghanasy”

Türkmenistanyň demirgazyk-günbatar çetinde, Daşoguz welaýatynyň çäginde ýerleşip, bu goraghana 1979-njy ýylyň 16-njy awgustynda döredildi. Onuň döredilmeginiň esasy maksady Üstýurt dag goçuny (aýragy), keýigi, itaýyny goramakdan, olaryň sanyny saklamakdan we köpeltmekden ybaratdyr.

Gaplaňgyr diýen adyň „Gaplaňgyr“ beýikligi bilen baglanyşykly bolup, ozal bu ýerlerde gum gaplaňynyň (käbir şiwelerde alajabars) ýaşanlygy sebäpli doredi.

Goraghananyň tutýan umumy meýdany 926,1 müň ga bolup, şonuň 275,7 müň gektary goraghananyň,  109,0 müň gektary Şasenem, 541,5 müň gektary  Sarygamyş çäkli goraghanalaryň  çäginde ýerleşýär.

Goraghananyň (iki sany çäkli goraghanalar bilen bilelikde) ösümlik dünýäsi häzirki wagtda ösümlikleriň 400 görnüşini öz içine alýar, olardan 3 görnüşi Gyzyl kitaba girizilendir.

Bu ýerde oňurgaly haýwanlaryň, balyklardan başga, 280 görnüşi duşýar. Olardan süýdemdirijileriý 45, süýrenijileriň 21, guşlaryň 213 görnüşi duşýar. Olardan 58 görnüşi çölde we suw ýakalarynda höwürtgeleýär, galanlary bolsa uçup geçýän, gyşlaýan görnüşlerdir. Guşlaryň 23 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl Kitabyna (2011 ý.) girizildi. Goraghanada gemrijileriň 19, ýyrtyjy haýwanlaryň 11, mör-möjek iýijileriň 4, golganatlylaryň 5 (ýarganatlar), towşanşekillileriň 1 we toýnaklylaryň 5 görnüşi duşýar.

---

Goraghananyň tabynlygynda  2 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

Sarygamyş (1980 ý.) – 541466 ga, bu kenar ýaka toplumyny goramak suwda ýüzýän we uçup geçýän guşlary we keýikleriň köpelmegi üçin döredildi.

Şasenem (1983 ý.) – 109002 ga, gulanlary göçürip getirmek we köpeltmek maksady bilen döredildi.

---

Continue reading “Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanasy”

1986-njy ýylyň 11-nji iýulynda döredilen Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy äpet Pamir-Alaý dag ulgamynyň Gissar gerşiniň bir şahasy bolan Köýtendaglarynyň günbatar eňňidinde ýerleşýär. Goraghananyň tutýan umumy meýdany 150,3 müň ga, şol sanda 27,1 müň ga goraghana, 40,0 müň ga Garlyk, 31,6 müň ga Hojapil, 17,6 müň ga Hojaburjybelent, 16,0 müň ga Hojagarawul çäkli goraghanalaryna, 18,1 müň ga bolsa gorag zolagyna degişlidir.

Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady – Köýtendagyň we oňa golaý ýerleriň täsin tebigatyny goramakdan hem-de bozulan ekoulgamlaryny dikeltmegiň ylmy esaslaryny işläp düzmekden ybaratdyr.

Şeýle hem, onuň döredilmegi, juda seýrekligi üçin Tebigaty goramagyň halkara birleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitabyna girizilen burma şahly dag tekesini goramak zerurlygy bilen baglydyr.

Goraghananyň ösümlik dünýäsinde 987 görnüşiň ösýändigi anyklanyp, şolaryň 10% diňe şu ýerlerde ösýän (endemik) görnüşlerdir. Ösümlikleriň 10 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen. Lukmançylykda ulanylýan derman ösümlikleriň hem 200-den gowrak görnüşleri duş gelýär.

Köýtendagyň haýwanat dünýäsi hem baý we dürli-dürlüdir. Bu ýerde ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 1, şüýrenijileriň 25, guşlaryň 122 we süýdemdirijileriň 40-a golaý görnüşi duşýar. Oňurgaly haýwanlaryň 21, oňurgasyz haýwanlaryň 4 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir. Hojapil tebigy çäkli goraghanasy (31,6 müň ga) takmyndan 150 mln ýyl mundan oň ölüp giden dinozawrlaryň aýak yzlary saklanyp galan “Dinozawrlaryň belent tekizligini”, gözel dereli „Kyrkgyz“ gowagyny, şarlawukly Umbar deräni, Kette, Aýgyr, Horjun ýaly karst kölleri, Köýten obasyndaky köp asyrlar ýaşan çynarlary hem arnap tokaýjygyny, Garadepäniň ýanyndaky pisse tokaýjygyny goraýar.

---

Goraghananyň tabynlygynda 4 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

1. Garlyk (1986 ý.)- 40000 ga ajaýyp gowaklary goramak we başga-da oniks mermer daşlaryny, seýrek duşýan we endemik görnüşleri goramak, arça tokaýlaryny saklamak we kör balygy goramak ybaratdyr.

2. Hojapil (1986 ý.) – 31635 ga Gowurdak – Köýtendagyň umumy ekologik deňagramlylyk tebigy toplumyny gorap saklamak we dikeltmek wezipeleri degişli.

3. Hojaburjybelent (1986 ý.) – 17592 ga, pisse tokaýlygyny dikeltmek we gorap saklamak hem-de ýabany haýwanlaryň ýaşaýan ýerlerini goramak.

4. Hojagarawul (1999 ý.) – 6011 ga, gymmatly seýrek we ýok bolup barýan ösümlikleriň we haýwanlaryň görnüşlerini goramak, ösümlik örtügini dikeltmek, jülgelerini öwrenmek we goramakdan ybarat. 25.12.2014ýylda Türkmenistanyň Prezidentiniň 14019 belgili karary esasynda çäkli goraghananyň meýdany 10 000ga giňeldilip jemi 16011ga boldy.

---

Continue reading “Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy”

1912-nji ýylda Russiýa Imperatorlyk Geografiýa jemgyýeti tarapyndan Repetek demirýol duralgasynyň ýanynda Repetek çäge-çöl Russiýanyň ylmy stansiýasy döredilýär. Repetek döwlet goraghanasy 1927-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda şol wagtky Türkmenistan Respublikasynyň Hökümetiniň ýörite karary bilen döwlet goraghanasy diýlip yglan edilýär. Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady Repetegiň we onuň daş-töweregindäki meýdanlarda bar bolan ojar tokaýlaryny we Gündogar Garagumuň çägeli-çölüniň ösümlik we haýwanat dünýäsini ylmy taýdan öwrenmek, gorap saklamak hem-de olary dikeltmekden ybaratdyr. Goraghana 1979-njy ýylyň 19-njy fewralynda ÝUNESKO-nyň „Adam we biosfera“ maksatnamasynyň Halkara sazlaşdyryjy Geňeşiniň karary bilen biosfera döwlet goraghanasy diýen hukuk ýagdaýy (statusy) berildi.

Türkmenistanda ilkinji döredilen Repetek döwlet biosfera goraghanasy Günorta-gündogar Garagumuň merkezi böleginde ýerleşýär. Onuň umumy meýdany 64,6 müň ga bolup, onuň 34,6 müň gektary goraghana, 30,0 müň gektary Ýerajy çäkli goraghana degişlidir. Goraghanada ösümlik örtüginiň 125 görnüşi ösýär, olardan 5 sanysy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen.

         Goraghananyň haýwanat dünýäsi 1343 görnüşli oňurgasyzlardan, 22 görnüşli süýrenijilerden, 202 görnüşli guşlardan we 29 görnüşli süýdemdirijilerden ybaratdyr. Goraghanada duş gelýän süýdemdirijilerden: keýik, garagulak; guşlardan: bürgüt, ýylançy gyrgy,  çöl serçesi, togdary, gajar, şeýle hem uçup geçýän guşlaryň birnäçe görnüşleri; süýrenijilerden: zemzen we kepjebaş – jemi 20 görnüş; oňurgasyz haýwanlardan 7 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.

---

Goraghananyň tabynlygynda 1 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

Ýerajy (19.11.1977 ý. Karar №17/411) – 30000 ga –  suw basansoň 2010-njy ýylda täzeden dikeldildi . Sazak tokaýlaryny we türkmen kölüniň akabasynyň ugrunda emele gelen köle uçup geçýän we gyşlaýan guşlary gorap saklamak maksady bilen döredilen.

---

---

---

Continue reading “Repetek döwlet biosfera goraghanasy”

Hazar deňziniň Türkmen böleginde ýerleşýän Hazar döwlet tebigy goraghanasy 1932-nji ýylda döredildi. Ol 3 bölümden: Hazar we Esenguly meýdançasy hem-de 1982-nji ýylda döredilen Ogurjaly döwlet tebigy çäkli goraghanasyndan ybaratdyr. Goraghananyň tutýan umumy meýdany 268,0 müň ga bolup bolup, onuň 261,0 müň gektary goraghana, 7,0 müň gektary bolsa Ogurjaly döwlet tebigy çäkli goraghanasyna degişlidir.

Goraghanada we oňa ýanaşyk ýerlerde damarly ösümlikleriň jemi 416  görnüşi duş gelýär. Olaryň 6 sanysy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

---

Goraghanada we oňa ýanaşyk ýerlerde ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 2 görnüşi, balyklaryň 55, süýrenjileriň37,guşlaryň 302 görnüşi we süýdemdirijileriň 46 görnüşi hasaba alyndy. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (2011ý.) girizilen oňurgaly haýwanlaryň 40 görnüşi, şol sanda balyklaryň 5, guşlaryň 29, süýdemdirijileriň 6 görnüşi hem-de mör-möjekleriň 4 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir. Hazar düwleni Tebigaty goramagyň Halkara Birleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitabynyň sanawyna hem goşulandyr.

1990-njy ýylda Ogurjaly adasynda çäkli goraghanasy döredilip, ol ýerde keýikleriň baş sany köpeldilýär.

---

Continue reading “Hazar döwlet tebigy goraghanasy”

---

1941-nji ýylyň 3-nji dekabrynda döredilip, onuň umumy meýdany 289,347 müň gektara deň, şol sanda  214,541 müň gektary Mary welaýatynyň Serhetabat etrabynyň çäginde,  74,8 müň gektary Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynyň  çäginde ýerleşýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň  25.12.2014 № 14019 Karary esasyn-da 52750ga giňeldi. Jemi:140430ga. Goraghananyň garamagynda üç sany: Çemenabat. Türkmenistanyň Prezidentiniň  25.12.2014 №14019 Karary esasynda 14000ga giňeldildi (26,0 müň ga), Pulhatyn (15,0 müň ga) we Gyzyljar (30,0 müň ga) çäkli goraghanalary bar. Şeýle hem, 37,9 müň ga gorag zolagyna, 40,0 müň ga ekologik geçelgä degişlidir.

Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady bu sebitiň baý haýwanat dünýäsini, ajaýyp ösümlik dünýäsini, esasan hem, gulanlaryň ýeke-täk saklanyp galan toparyny we iri pisse tokaýlygyny gorap saklamakdan ybaratdyr.

Goraghananyň ösümlik dünýäsi 698 görnüşden ybarat bolup, olaryň 14 görnüşi, şol sanda bathyz düýegyrany, owgan injiri, Wasilçenkonyň astragaly, çägemik, bathyz pissesi, guşgy çigildemi we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

Goraghanada haýwanlaryň jemi 1665 görnüşi, şol sanda ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 2, süýrenijileriň 40, guşlaryň 258,  süýdemdirijileriň 42, oňurgasyz haýwanlaryň 1328 görnüşi duş gelýär.  Olaryň 40 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

---

---

Goraghananyň tabynlygyndaky 3 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

Çemenabat (1956 ý.) – 12000ga. (2014ý.)-14000ý giňeldildi – jemi 26000ga. gulanlar tomsuna suwa we otlamaga gelýärler.

Pulhatyn (1956 ý.) – 15000 ga – haýwanlaryň suw içýän ýeri.

Gyzyljar (1956 ý.) – 30000 ga – haýwanlaryň guzlaýan we otlaýan ýerleri.

---

Ýokardaky çäkli goraghanalaryň döredilmeginiň maksady: gulanlaryň ýazky öri meýdanlaryny we suw çeşmelerini goramak, hemme tebigy toplumlary we pisse tokaýlaryny dikeltmek hem-de haýwanlaryň seýrek görnüşlerini gorap saklamak maksady bilen döredilen.

Continue reading “Bathyz döwlet tebigy goraghanasy”

---

2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda döredildi. Onuň umumy meýdany 85 500 gektara deňdir. Şol sanda: 60 500ga aýratyn goralýan tebigy ýerler we 25 000ga. çäkli goraghanadyr. Gorag zolagy 25848ga.

 Ol Merkezi Garagumda Ahal welaýatynyň Ak bugdaý we Tejen etraplarynyň çäklerinde ýerleşýär. Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady Garagum çölüniň biodürlüligini gorap saklamakdan hem-de baýlaşdyrmakdan, öri meýdanlary dikeltmek, rejeli peýdalanmak, gorap saklamak boýunça ylmy barlaglary geçirmekden ybaratdyr.

Goraghananyň we oňa ýanaşyk ýerleriniň ösümlik dünýäsiniň düzümi 293 görnüşi, şol sanda 210 görnüş ýokary derejeli ösümligi öz içine alýar, olardan 5 görnüş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

Goraghananyň we oňa ýanaşyk ýerleriň haýwanat dünýäsiniň düzümini 850 golaý görnüş düzýär, olaryň 90 görnüşi – süýrenijilere, guşlara we süýdemdirijilere degişli bolan oňurgaly haýwanlardyr. Jemi haýwanlaryň 14 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

---

---

Goraghananyň tabynlygyndaky 1 sany çäkli goraghana ýerleşýär.

Minara (2013 ý.) – 25000ga. Garagum çölüniň biodürlüligini gorap saklamakdan.

---

Continue reading ““Bereketli Garagum” döwlet tebigy goraghanasy”

---

1976-njy ýylyň 19-njy awgustynda döredildi. Goraghananyň umumy meýdany 125 müň ga bolup, ol Merkezi Köpetdagda Germapdan Gündogar Köpetdaga Mäne-Çäçe aralygyny öz içine alýar. Goraghananyň döredilmeginiň maksady dag-etek düzlükleriň ekoulgamlaryny gorap saklamak we olary toplumlaýyn öwrenmek, arçalyklary, ýabany miweli agaçlaryň tokaýlaryny, haýwanat dünýäsiniň möhüm görnüşlerini – umgalary, aýraklary, alajagaplaňy, dag hindi towugyny we beýleki görnüşleri gorap saklamakdyr. Gogarhananyň düzümine iki sany, ýagny Guryhowdan (15 müň ga) we Mäne-Çäçe (60 müň ga)  döwlet tebigy çäkli goraghanalar girýär.

Goraghanada ýokary derejeli ösümlikleriň 1200-e golaý görnüşi duş gelýär. Olaryň 40-dan gowrak görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir. Bu ýerde giňden ýaýran, hemişe gök öwsüp oturan, esasy tokaý dörediji agaç Köpetdag-Horasan daglarynyň endemigi – türkmen arçasydyr. Arça tokaýlygy  goraghananyň 23 müň ga gowrak meýdanyny eýelemek bilen, tutuş Köpetdagda ösýän arçalyklaryň 50% meýdany goraghananyň  çäginde ýerleşýär.

---

---

Goraghananyň haýwanat dünýäsi 1265 görnüşden ybarat bolup, sol sanda oňurgasyz haýwanlar – 1000-den gowrak, süýdemdirijiler – 67, guşlar – 153, balyklar – 6, süýrenijiler 39 görnüşdir.

Goraghanada süýdemdiriji haýwanlaryň 17 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna, şol sanda  syrtlan, alajagaplaň, gulan, keýik, umga – dag tekesi, aýrak – dag goçy we başga görnüşler girizilendir.

Gogarhananyň düzümine iki sany, ýagny Mäne–Çäçe (1976 ý.) –  60 000 ga. gulanlary, keýikleri we alaja barsy gorap saklamak üçin döredilen.

Guryhowdan – 15 000 ga. gulanlary, dag goçylary, alaja barsy gorap saklamak üçin döredilen.

Goraghananyň tabynlygynda 2 sany tebigy ýadygärlik ýerleşýär:

Garaýalçy – hozly meýdan 20 ga. 2. Çarlyk – pisselik 2000 ga.

---

Continue reading “Köpetdag döwlet tebigy goraghanasy”