Milli we halkara bilermenler we alymlar tarapyndan Merkezi Aziýa sebitinde, şol sanda Amyderýa aýtymynda zerur bolan derejede ekologiýa akymlarynyň elýeterliligi barada çynlakaý alada bildirilýär. Bu we ýurdumyzyň beýleki derýalarynyň aşaky akymlary suw akymlaryň azalmagyndan we suwuň hiliniň pesliginden ejir çekýär, bu bolsa ekoulgamalara ýaramaz täsir edýär we biodürlülige howp döredýär. Eýýam dörän Aral deňziniň krizisinden başga-da, Aralýaka sebitindäki ýagdaý has-da ýaramazlaşýar.
Ekologiýa suw akymlaryň üpjin edilmegi örän wajypdyr; olar ekoulgamalary we olara garaşly ýerli ilatyň ýaşaýyş derejesini saklamak üçin zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin suw akymlarynyň möçberini, kadalaryny we hilini kesgitleýär. Merkezi Aziýa sebitinde ekologiýa akymynyň artmagy bilen baglanyşykly möhüm meseleler 2026-njy ýylyň iýun aýynda Daşkentde “Blue Peace Central Asia” taslamasynyň çäginde geçirilen “Merkezi Aziýa sebitinde ekologiýa akymyny durmuşa geçirmek: bilermenleriň seljermesinden amaly herekete çenli” atly Sebitleýin okuw maslahatynda ara alnyp maslahatlaşyldy. Halkara suw dolandyryş instituty (IWMI) we Tebigaty goramak boýunça halkara birleşigi ýolbaşçylygynda geçirilen bu okuw maslahaty Şweýsariýanyň ösüş we hyzmatdaşlyk agentligi tarapyndan maliýe taýdan goldanyldy. Şol okuw maslahatyna “Tebigy kuwwat” jemgyýetçilik guramasynyň hem-de Turkmenistandaky Orhus merkeziniň agzasy K. Öwezmyradow hem gatnaşdy. Ol häzirki wagtda BMG-niň Ösüş Maksatnamasynyň “Кöp sanly bähbitleriň alynmagy üçin Аral denzinin ginişliginde yer serişdelerini we ýokary tebigy gymmatlygy bolan ekoulgamlary gorap saklamak we durnukly dolandyrmak” atly taslamasynyň Institutsional utgaşdyryjysy/Sebitleýin suw baýlyklaryny dolandyrmak meseleleri boýunça hem milli bilermendir. Bu ýöriteleşdirilen çärä degişli ýurdyň döwlet guramalaryň hem-de hökümete degişli bolmadyk guramalaryň hünärmenleri hem gatnaşdylar.
Sebitleýin okuw maslahatynda esasy nygtalanany – Merkezi Aziýa ýurtlarynyň häzirki wagtda inženerçilik-serişdeleýin çemeleşmesinden daşky gurşawyň taraplaryny göz öňünde tutýan utgaşdyrylan suw dolandyryş modellerine geçýändiginiň ykrar edilmegi boldy. Şeýle hem daşky gurşaw akymlarynyň has giň suw serişdelerini dolandyryş ulgamynyň bir bölegi hökmünde garalmalydygy nygtaldy. Okuw maslahatynda “Blue Peace Central Asia” taslamasy tarapyndan Merkezi Aziýa ýurtlarynda ekologiýa akymlary bilen baglanyşykly häzirki ýagdaý boýunça geçirilen gözlegleriň netijeleri we Sebitdäki ýurtlaryň ekologiýa akymlaryny durmuşa geçirmäge institusional, hukuk, ylmy we tehniki taýýarlygynyň deňeşdirme seljermesi görkezildi. Şeýle hem, ekologiýa akymlaryny ýpjin edilmeginde häzirki zaman global çemeleşmeleri, tejribeleri we gurallary ornaşdyrmaga taýýarlygy babatda seljerme geçirildi. Taýýarlyk seljermesi boýunça Merkezi Aziýa ýurtlaryň bilermenleri çykyş etdiler, şol sanda G. Öwezmyradowyň hem çykyşy boldy. Bu çykyşda ekologiýa meselelerini milli we sebit derejelerinde çözmek boýunça teklipler, şol sanda daşky gurşaw akymlaryny üpjün etmek üçin sebitleýin hyzmatdaşlygy ilerlendirmekde beýan edilen suw diplomatiýasynyň çäklerinde bilelikdäki hereketleriň meýilnamalary beýan edildi. Okuw maslahatyň bu düzüm böleginiň jemleýji netijesi hökmünde gatnaşyjylar ekologiýa akymyny ornaşdyrmagyna böwet bolýan bar bolan päsgelçilikleri anykladylar we ekologiýa akymyny Merkezi Aziýa ýurtlarynda milli suw serişdelerini dolandyryş ulgamlaryna goşmak üçin mundan beýläkki ädimler barada ylalaşdylar.
Şeýle-de bu ugurda berlen meseläni çözýän, şonda ulanylýan gurallaryň tassyklanmagy bilen baglanyşykly meselelere garaldy: ulanylýan gurallaryň, şol sanda “E-Flow Sözlügi” web programmasynyň prototipinine, bu ugra degişli IWMI-iň çemeleşmelerine we usullaryna, şeýle hem IWMI-iň ekologiýa akymyny hasaplaýyljşyna, şol sanda IWMI-niň ekologiýa akymynyň möçberini hasaplaýan guralyna seredildi. Usul taýdan bu kalkulýator Merkezi Aziýa sebitindäki ýurtlarda ekologiýa akymyny durmuşa geçirmek üçin esasy we bitewi gural hökmünde hödürlenýär. Türkmenistanyň wekilleri strategik meýilnamalaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işlere hem gatnaşdylar. Ýagny boýunça Sebitleýin ýol kartasynyň we Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň konsepsiýasynyna garalmagyna we olar boýunça ylalaşylmagyna gatnaşdylar.
Şeýle hem Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň sebitleýin platformasynyň düzümine (gatnaşyjylaryň) seredilmegine. Seminaryň bu böleginiň netijelerine esaslanyp, ekologiýa akymy durmuşa geçirmek ugrunda Sebitleýin ýol kartasyny durmuşa geçirmek üçin strategik teklipler, şol sanda Türkmenistan bilen baglanyşykly teklipler agzalyp geçildi. Ekologiýa akymy boýunça Tejribeli adamlaryň jemgyýetiniň işini dolandyrmak hakynda guramaçylyk esasyna içgin garaldy. Şol sanda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň şu güne çenli ýeten sepgitlerine, gazananlaryny we goşantlaryny göz öňünde tutup, olaryň orny we roly görkezildi. Türkmenistan barada aýdylanda, bu Strategik synçy, Fokusy – Halkara taslamalary arkaly tapgyrlaýyn gatnaşmak, tehniki uýgunlaşmak, Statusy – Taýýarlyk tapgyry, rahat integrasiýa üçin berk borçnamalarsyz gatnaşmak.
Bu okuw maslahaty sebitleýin hyzmatdaşlyk maglumat alyş-çalşygyna, milli suw hojalygy tejribesini paýlaşmaga we garaýyşlary hem-de pikirleri hödürlemäge mümkinçilik berip, örän gymmatlydygyny subut etdi. Sebitleýin okuw maslahaty amaly häsiýete eýe boldy we Merkezi Aziýa ýurtlaryny hakykatdanam netijeli hyzmatdaşlyk formatynda birleşdirdi. Ol ekoulgamlary kanuny suw ulanyjylary hökmünde ykrar etmek we ekologiýa akymyny suw hojalygy ulgamyna goşmak üçin tagallalary utgaşdyrmaga ýardam etdi. Okuw maslahaty nazary seljermeden amaly durmuşa geçilişi, şol sanda sebit derejesinde suw serişdelerini we ekoulgamalary dolandyrmaga çemeleşmeleri sazlaşdyrylmak meselesini ara alyp maslahatlaşmak üçin platforma bolup hyzmat etdi. Okuw maslahatynyň dowamynda geçirilen işleri milli agentlikleriň, halkara suw hojalygy düzümleriniň (şol sanda Aral deňzini halas ediş gaznasynyň) we BMG-niň Ösüş Maksatnamasynyň “Aral” taslamasynyň arasynda durnukly suw hojalygy çäreleri, institutsional optimizasiýa we biodürlüligi gorap saklamakda ekologiýa akymlarynyň orny barada ýöriteleşdirilen analitiki materiallary işläp düzmek boýunça umumy pozisiýany işläp düzmek üçin bilermenler goldawynyň we dialogyň ýeňilleşdirilmeginiň bir bölegi hökmünde garamak bolar. Soňky on ýylyň dowamynda hakyky ekologiýa akymlary bilen ylalaşylan borçnamalarda (şertnamalarda) görkezilen daşky gurşawy goramaga degişli meseleleriň ýerine ýetirilişiniň arasyndaky tapawut ekologiýanyň ýagdaýyna oňaýsyz täsir edýär. Amyderýadan yzyna gaýtaryp berilmeýän suwuň alynyşy şeýle depginde dowam etse, Aral deňziniň sebitindäki ýagdaý, şol sanda Türkmenistanyň ýagdaýy has-da ýaramazlaşyp biler. Bu meselä degişli pudaklaryň içki kynçylyklary (diňe öz bähbitlerini aramak babatda) ýeňip geçmek, oba hojalyk pudagynyň suw sarp edilişinde agdyklyk etmegini we ekoulgamalaryň gowşaklygyny ýeňip geçmek, degişli maglumatlara elýeterliligi gowulandyrmak we suwuň möçberi boýunça umumy utgaşdyrylmagy we ylalaşylan borçnamalaryň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek üçin bilermenleriň we beýleki gyzyklanýan taraplaryň bilelikdäki tagallalary zerurdyr. Bu diňe milli derejä däl, eýsem serhetüsti/döwletara derejesine hem degişlidir.
Türkmenistanda raýat pudagy bilen halkara guramalaryň arasyndaky gatnaşyklar hil taýdan täze derejä çykýar. 2026-njy ýylyň 15-20-nji iýuny aralygynda Konrad Adenauer adyndaky gaznanyň Merkezi Aziý sebitleýin ygtyýarly wekili jenap Andre Algermisseniň ýolbaşçylygyndaky gaznasynyň wekiliýeti resmi sapar bilen Türkmenistana geldi.Gaznanyň wekiliýetiniň sapary, geçen ýylky saparlarynda bolşy ýaly, döwlet edaralarynyň wekilleri we raýat jemgyýetiniň wekilleri bilen duşuşyklary öz içine aldy.
Şeýlelik bilen, 16-njy iýunda Türkmenistanyň Mejlisleriniň – Daşky gurşawy goramak, tebigy baýlyklary dolandyrmak we agrosenagat toplumy komitetiniň we Halkara we parlamentara gatnaşyklar komitetiniň wekilleri bilen ýygnak geçirildi.Mejlisde geçirilen duşuşykda bellenilişi ýaly, 2025-nji ýylyň aprelinde Aşgabatda Türkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti bilen Merkezi Aziýadaky Konrad Adenauer adyndaky Gaznasynyň arasynda gol çekilen Özara düşünişmek we hyzmatdaşlyk baradaky Ähtnama taraplaryň Merkezi Aziýa sebitinde daşky gurşaw ýagdaýyny gowulandyrmaga, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň bilim edaralarynda daşky gurşaw bilim derejesini ýokarlandyrmaga, raýatlaryň arasynda daşky gurşaw barada habarlylygy ösdürmäge, şeýle hem ekologiýa taýdan möhüm kararlary kabul etmäge raýatlaryň gatnaşmagyna gönükdirilen taslamalary durmuşa geçirmek boýunça bilelikdäki çäreleri öz içine alýan esasy ugurlarda ulgamlaýyn başlangyçlary durmuşa geçirmek borjuny berkitdi.
Şol gün Aşgabadyň Arkaç söwda merkezindäki Iş Nokady koworking merkezinde we 18-nji iýunda Türkmebaşy şäherindäki Çarlak myhmanhanasynda Türkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti Konrad Adenauer adyndaky Gaznasy bilen bilelikde we “Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasy (JBK) goldawy bilen “Türkmenistanda howanyň üýtgemeginiň töwekgelçiliklerine jogap bermekde ýaşlaryň roluny güýçlendirmek” umumy ady bilen birnäçe bilermen seminarlaryny geçirdi. TTGJ-niň wekilleri, raýat jemgyýetiniň işjeň ýaşlary we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri Aşgabat seminaryna gatnaşdylar. TTGJ-niň, Hazar tebigy goraghanasynyň, Balkan welaýatynyň häkimliginiň, bilim edaralarynyň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri Türkmebaşy maslahatyna gatnaşdylar.
Gepleşik platformalarynyň moderatory, “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory Berkeli Ataýew, gatnaşyjylara gutlag sözleri we seminarlaryň açylmagy üçin, TTGJ-niň Merkezi geňeşiniň başlygy Serdar Allekowa we jenap Andre Algermissene söz berdi.
Serdar Allekow:
– Gurluşymyz ýurduň ähli sebitlerini öz içine alýar, ýöne biz durmaýarys. Stereotipleri üýtgedýäris, täzelikleri girizýäris we ýaşlara çylşyrymly daşky gurşaw protokollaryny hakyky hereketlere terjime etmegi öwredýäris. Esasy tapawutlandyrýan aýratynlygymyz, Türkmenistanyň çäginiň 100% -ini öz içine alýan giň gurluşdyr. Daşky gurşaw protokollarynyň talaplaryny amaly çözgütlere öwrüp, häzirki zaman innowasiýa formatlary bilen baý taryhy üstünlikli birleşdirýäris.
Gaznanyň işine we hyzmatdaşlygyna ýokary baha berýändigini we 2025-nji ýylda Aşgabatda gol çekilen Özara düşünişmek we hyzmatdaşlyk hakynda Ähtnamasy muny tassyklaýandygyny ol aýtdy. Çykyşynda hyzmatdaşlyga we tejribe paýlaşmaga, şeýle hem ýaş nesli çekmäge we terbiýelemäge taýýardygymyzy aýtdy.
Jenap Andre Algermissen howanyň gün tertibi üçin ägirt uly garaýyş hödürledi. Çykyşynda howanyň esasy maksatlaryny beýan etdi:
• 2045-nji ýyla çenli howanyň bitaraplygy.
• Zyňyndylary azaltmak.
• 2035-nji ýyla çenli zyňyndylaryň 65%.
• Täzelenip bilýän energiýa çeşmelerini giňeltmek we ulanmak.
• Ekosistemany we biodürlüligi goramak we dikeltmek.
Germaniýanyň, şol sanda dünýäniň howasyny we daşky gurşawyny goramakda ýaşlaryň aýgytly rol oýnaýandygyny aýtdy. Olaryň gatnaşmagy syýasata, jemgyýetçilik aňyna, innowasiýa we gündelik özüni alyp barşyna täsir edýär. Germaniýanyň ýaşlaryň işjeňligini – “Geljek üçin anna” hereketini belläp geçdi. Şunuň bilen baglylykda, jemgyýetde habarlylygy we ýaş nesli ýokarlandyrmagyň, bütin dünýäde täze bilimli nesli habarly etmegiň we terbiýelemegiň möhümdigini aýtdy. Gaznanyň edýän zady, pikir alyşmak, okuwlar, seminarlar, okuw grantlary, konferensiýalar we tegelek stollar. Bu ýaşlara beýleki pikirleri we syýasat ölçeglerini eşitmäge we düşünmäge, tejribe alyşmaga we meýilnamalaryny durmuşa geçirmäge we pikirleri oýlanyşykly we hünär taýdan beýan etmäge mümkinçilik berýär.
Duşuşyklaryň moderatory, “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory Berkeli Ataýew “Howanyň üýtgemegi şertlerinde şäherleşme” atly prezentasiýa bilen çykyş etdi. Ol häzirki zaman şäherleriniň raýatlaryň ýaşaýyş hiline zyýan ýetirmezden ýokary temperatura we serişde ýetmezçiligine nähili uýgunlaşyp biljekdigini jikme-jik beýan etdi. Şeýle hem, ol tomaşaçylaryň ünsüni şäher gurşawyndaky täze innowasiýalara çekdi. Ol bu meseläniň üýtgeşmeleri we umuman çaklamalary barada dogry çemeleşmäniň mysallaryny we anyk sanlary getirdi. Aşa yssy howadan gaça durýan şäherleri nädip gurup bileris? Beton “jeňňellikleri” rahat giňişliklere nädip öwrüp bileris? Ol munuň diňe bir binagärlik meselesi däl, eýsem ýaşamak meselesidigini görkezdi.
Maslahatlarda ýaşlaryň mümkinçiliklerine aýratyn üns berildi. Raýat jemgyýetiniň wekilleri öz başlangyçlaryny hödürlediler we olaryň durmuşa geçirilmeginiň diňe bir serişde däl, eýsem hünär başarnyklaryny: taslama dolandyryş başarnyklaryny, liderligi we sosial üýtgeşmeleri öňe sürmek üçin sanly tehnologiýalary özleşdirmegi talap edýändigini nygtadylar.
“Türkmenistanyň Ekologiýa hereketi” JG-nyň başlygy Gunça Ýusupowa “Türkmenistanda Ekologiýa Hereketiniň Ösüşinde Jemgyýetçiligiň roly” atly çykyşynda elýeterli sanly daşky gurşaw maglumatlarynyň bazalaryny döretmäge we jemgyýetçiligi işjeň bilim bermäge gönükdirilen guramasyny tanyşdyrdy.
TTGJ-niň umumy bölüminiň başlygy Merdan Arazmedow “Aktiwizm we Ýaşlar Hereketi. Ýaşlaryň Howa Başlangyçlaryna Gatnaşygy” atly hasabat bilen çykyş etdi, onda meýletinçileriň ekologiýa taslamalaryny durmuşa geçirmekde esasy oýunçylara öwrülen ýerli we halkara derejesindäki üstünlikli mysallary seljerdi. Ol ýaşlaryň meýletinçilik işini jikme-jik beýan etdi we şahsy başlangyçlaryň üstünlikli howa taslamalaryna öwrülmeginiň mysallaryny getirdi.
TTGJ-niň Balkan welaýatyndaky bölüminiň direktory Öwlýaguly Gurbanow, Türkmebaşyda çykyş edip, “Balkan welaýatynda howanyň üýtgemegi şertlerinde daşky gurşawy goramak işleri” atly prezentasiýasynda sebitiň aýratynlyklaryna ünsi çekdi. Ol ejiz Hazar ekosistemalaryny gorap saklamaga ünsi jemledi we Hazar sebitinde daşky gurşawy goramak işleriniň aýratynlyklaryny tanyşdyrdy, üýtgeýän howa şertlerinde özboluşly ekosistemalary goramaga ünsi çekdi.
Maslahatlar diňe bir duşuşyklaryň tapgyryndan has köp boldy – olar gatnaşyjylar bilen çykyş edýänleriň arasynda intensiw tejribe alyşmalary boldy. Konrad Adenauer adyndaky gaznasynyň stipendiýa maksatnamalaryna gatnaşmak üçin gatnaşyjylaryň Türkmenistandan ýaşlar üçin arza bermek prosesini ýeňilleşdirmek, halkara bilermenleri bilen uzak möhletli sertifikatlaşdyrylan maslahatlary geçirmek we geljekki hyzmatdaşlyk üçin pikirleri saklamak boýunça teklipleri göz öňünde tutuldy.
«Türkmenistanyň Tebigaty goramak jemgyýeti» Jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasy «Tebigy Kuwwat» we Edara görnüşindäki taraplarynň «Gazagystan Raýat Bileleşigi» halkara hyzmatdaşlyk hakyndaky Ähtnama gol çekdiler.
Resminamada Gazagystan Respublikasynyň we Türkmenistanyň hökümete degişli däl guramalarynyň arasynda jemgyýetçilik we ynsanperwerlik ulgamynda, şol sanda raýat jemgyýetini ösdürmek, bilim, ýaşlar syýasaty, meýletinçilik, jemgyýetçilik diplomatiýasy, bilermenleriň özara gatnaşygy, şeýle hem bilelikdäki çäreleri, taslamalary we özara gyzyklanma döredýän başlangyçlary guramak we durmuşa geçirmek ýaly halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek we berkitmek göz öňünde tutulýar.
Banu Ganiýewna Nurgaziýewanyň ýolbaşçylygyndaky Gazagystanyň Raýat Bileleşigi ýurduň 8000-den gowrak täjirçilik däl guramasyna wekilçilik edýän iň uly milli birleşikleriň biridir. Gazagystanyň Raýat Bileleşigi her iki ýylda bir gezek Astanada geçirilýän Gazagystanyň Raýat Forumynyň esasy guramaçylarynyň biridir. Hyzmatdaşlyk Ähtnamasyna gol çekenler şu karara Azerbaýjanyň paýtagty Bakuda geçirilen iri halkara çärelerine gatnaşanda geldiler:
1. Global Günorta jemgyýetçilik guramalarynyň platformasynyň Baş Assambleýasy, 2026-njy ýylyň 14-nji maýy
2. Türki Döwletleriň Guramasynyň (TDG) agza döwletleriniň jemgyýetçilik guramalarynyň 2-nji raýdaşlyk forumy, 2026-njy ýylyň 16-njy maýy
3. 13-nji Bütindünýä şäher forumy (WUF13), 2026-njy ýylyň 17-22-nji maýy.
Aşgabat, 2026-njy ýylyň 14 we 16-njy marty — Türkmenistanyň paýtagty giň möçberli maslahatlar tapgyrynyň soňky nokady boldy. “Howanyň üýtgemegi şertlerinde jemgyýetiniň roluny güýçlendirmek” atly dört sany ýöriteleşdirilen maslahat “Hormat Ýoly” Hojalyk Jemgyýetiniň (Zenanlaryň Hojalyk Jemgyýeti – WES diýlip atlandyrylýar) ajaýyp ofislerinde geçirildi.
Bu duşuşyklar 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda başlan we Mary, Turkmenabat, Daşoguz we Balkanabat şäherlerini öz içine alýan sebitleýin syýahatyň logiki dowamy boldy.
Aşgabat tapgyry dürli sosial toparlar bilen maksatly iş alyp barmakda özboluşlydy. Bu maslahatlaryň esasy maksady inkluziw çemeleşme we hemmeleriň sesini eşitmek boldy. Guraýjylar aşakdakylar üçin aýratyn sessiýalar geçirdiler:
• Zenanlar jemgyýeti;
• Ýaş liderler;
• Maýyplygy bolan adamlar;
• Jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri.
Bu çäreler Ýewropa Bileleşigi tarapyndan maliýeleşdirilýän taslamanyň çäginde, “Hormat Ýoly” HJ we GIZ Sebitleýin Maksatnama Ofisiniň “Merkezi Aziýada howanyň üýtgemegi bilen toplumlaýyn ýer dolandyryşy” atly taslamasynyň ýakyndan goldawy bilen “Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasy (JBK) tarapyndan gurnaldy.
Maslahatyň moderatory, “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory we Turkmenistandaky Orhus merkeziniň wekili Berkeli Ataýew gatnaşyjylary gutlap, olara wagtlary üçin minnetdarlyk bildirip we global ýylylyk döwründe ýurduň öňünde durýan kynçylyklara umumy syn berip, mejlisleri açdy.
Gün tertibi bilermenleriň ökde çykyşlary bilen doludy:
• Berkeli Ataýew “Global ýylylyk döwründe Türkmenistan” atly hasabaty hödürledi we soňraky ähli ara alyp maslahatlaşmalar üçin konteksti kesgitledi.
• Gaýtadan dikeldilýän energiýa boýunça hünärmen Meýlis Rejepow gaýtadan dikeldilýän energiýa pudagyny özgertmegiň antropogen täsirini we mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşdy.
• Zahira Begaliýewa (Gazagystan Respublikasynyň Zähmet we sosial gorag ministriniň geňeşçisi, ITeachMe gaznasynyň direktory) maýyp adamlaryň hukuklary baradaky Konwensiýanyň we howanyň üýtgemeginiň arasyndaky gatnaşyk barada wideo aragatnaşyk arkaly özboluşly çykyş etdi we ejiz toparlary goramagyň möhümdigini nygtady.
• Taslama müdiri Aýna Ataýewa ýaşlaryň we raýat jemgyýeti pudagynyň daşky gurşawyň gün tertibine işjeň gatnaşmagy baradaky tanyşdyryş bilen gatnaşyjylara ylham berdi.
• Gülnar Mergenowa, GIZ maksatnamasynyň amala aşarlýan “Merkezi Aziýada howanyň üýtgemegini göz öňünde tutup, toplumlaýyn ýer dolandyryşy” atly sebitleýin maksatnamanyň Türkmenistandaky geňeşçisi üýtgeýän howa şertlerinde tebigy serişdeleri netijeli dolandyrmak boýunça amaly pikirlerini paýlaşdy.
Zenanlaryň Hojalyk Jemgyýeti (WES) platformasy maksatly saýlanyldy: ol ekologiýada ykdysady we sosial taraplaryň dowamlylygyny we ähmiýetini alamatlandyrýar. Gatnaşyjylar diňe bir nazary bilimleri almak bilen çäklenmän, eýsem, Türkmenistanda raýat jemgyýetiniň sebitiň howanyň üýtgemegine durnuklylygyna täsir edip biljek anyk mehanizmlerini ara alyp maslahatlaşdylar.
“Raýat jemgyýetiniň roluny güýçlendirmek diňe bir şygar däl, eýsem ekosistemalarymyzyň dowam etmeginiň açarydyr. Suw ýetmezçiliginiň we çölleşmegiň artýan ýagdaýynda, diňe döwlet, halkara we jemgyýetçilik guramalarynyň, ýerli jemgyýetleriň, işewürçiligiň we işjeň raýatlaryň arasyndaky hakyky hyzmatdaşlyk arkaly howanyň üýtgemegine durnukly dolandyryş tejribelerini ornaşdyryp we tebigy serişdeleri geljekki nesiller üçin gorap saklap bileris” diýip, guramaçylar duşuşyklaryň jemleýji tapgyrynda bellediler.
2026-njy ýylyň 5-6-njy fewralynda 6-njy ÝB-Merkezi Aziýa Raýat Jemgyýeti Forumy Bişkekde (Gyrgyzystan) geçirildi. Ol UNOPS tarapyndan Daniýanyň Adam Hukuklary Instituty bilen hyzmatdaşlykda Ýewropa Bileşiginiň Merkezi Aziýa Raýat Jemgyýetini goldamak maksatnamasynyň çäginde guraldy. Ol 200-den gowrak gatnaşyjyny we myhmany, şol sanda 100 raýat jemgyýetiniň wekilini, Merkezi Aziýanyň her bir ýurdundan takmynan 20 raýat jemgyýetiniň wekilini jemledi. Forumyň taryhy 2019-njy ýyldan başlanýar we şondan bäri 2023-nji ýylyň martynda Özbegistanyň Daşkent şäherinde geçirildi. Üç günlük 5-nji ÝB-niň Merkezi Aziýadaky Raýat Jemgyýeti Forumy 2025-nji ýylyň 28-30-njy ýanwary aralygynda Gazagystanyň Almaty şäherinde geçirildi, oňa Türkmenistanyň 15 guramasyndan 16 raýat jemgyýetiniň wekili gatnaşdy. Bu ýyl Türkmenistandan 15 adam gatnaşdy, olaryň dokuzy dürli jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri boldy: Tebigy Kuwwat, Türkmenistanyň Orhus Merkezi, iTürkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti, Türkmenistanyň Ykdysatçylar Bileleşigi, Türkmenistanyň Ýaşlarynyň Üstünlikleri, Ýenme, Täze Zaman (Türkmeabat ş.), Eko Durmuş (Daşoguz ş.), Maşgala (Mary ş.) we Mirasly Senet. Şeýle hem “Ynamly Durmuş” Hojalyk jemgyýetynyň iki wekili, “Türkmegazaragatnaşyk” guramasynyň wekili, ÝB-niň Turkmenistandaky wekilçiliginiň interny, frilanser we talyp gatnaşdylar.
Merkezi Aziýa üçin ÝB-niň 6-njy Raýat Jemgyýeti Forumy raýat jemgyýeti guramalarynyň, Ýewropa Bileleşiginiň we ösüş hyzmatdaşlarynyň arasynda gurluşly dialog we hyzmatdaşlyk üçin esasy ýyllyk platformadyr. Forum 2025-nji ýyldaky Forumyň netijelerine, şeýle hem sanly özgertme, howanyň üýtgemegi we daşky gurşawy goramak, ýaşlaryň gatnaşmagy, dolandyryş we jemgyýetçilik taýdan jogapkär telekeçilik, şeýle hem zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmek ýaly möhüm ugurlara gönükdirilen bäş sebitleýin tematiki iş toparynyň resmi döredilmegine esaslanýar – bular sebitiň geljegi üçin möhüm mazmunalardyr. Forum Merkezi Aziýada raýat jemgyýetiniň gatnaşygyny güýçlendirmek we esasy başlangyçlary, şol sanda ÝB-niň Merkezi Aziýa strategiýasyny we ÝB-niň Global Gateway başlangyjynyň (GGI) sebitdäki ileri tutulýan ugurlaryny öňe sürmek arkaly öňki mejlisleriň üstünligine daýanýar.
Ilkinji tapgyrda, ÝB-niň Merkezi Aziýadaky Raýat jemgyýetiniň taslama müdiri wezipesini j-p Wasil Tolkaçow 6-njy forumyň ähli gatnaşyjylaryny we myhmanlaryny gutlady we ýokary derejeli resmileriň gutlag sözlerini öz içine alýan açylyş mejlisini alyp barmaga UNOPS-yň Awstriýadaky köpýurtly edarasynyň başlygy hanym Simonetta Siligatony çagyrdy.
Açylyş sözüni ÝB-niň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili Onuň Alyhezreti j-p Edwards Stiprais aýtdy. J-p Stiprais durnukly ýurtlary gurmak üçin güýçli raýat jemgyýetiniň möhümdigini nygtady we ÝB-niň ýokary derejeli resmileriň gatnaşmagy arkaly raýat jemgyýetiniň gatnaşygyna gymmat berýändigini sözüne goşdy. Duşuşygynyň dowamynda ol, esasan hem, Merkezi Aziýa sebiti we Global Gateway başlangyjy bilen hyzmatdaşlyga ünsi çekdi. Gyrgyz Respublikasynyň Adalat ministriniň orunbasary hanym Saýry Temirbekowna Yzakowa gutlag sözlerini aýdyp, çäräniň, şol sanda ÝB-niň Merkezi Aziýa bilen hyzmatdaşlygy we dürli infrastruktura pudaklarynyň arasyndaky gatnaşyklary gowulandyrmagy maksat edinýän Global Gateway başlangyjy baradaky pikir alyşmalaryň möhümdigini belledi. BMG-niň Hemişelik Utgaşdyryjysy, hanym Antje Greýw forumda uzakdan çykyş edip, platformany gurnanlygy üçin Ýewropa Bileleşigine, UNOPS-a we Daniýanyň Adam Hukuklary Institutyna minnetdarlyk bildirdi we çäräni geçirenligi üçin Gyrgyz hökümetiniň minnetdarlyk bildirdi. Ol Durnukly Ösüş Maksatlaryna ýetmek üçin raýat jemgyýeti bilen hökümetleriň arasyndaky hyzmatdaşlygyň möhümdigini nygtady, raýat jemgyýetiniň jogapkärçilikde we syýasaty durmuşa geçirmekde tutýan ornuny belledi. Hanym Antje şeýle hem Gyrgyzstanda raýat giňişligine täsir edýän soňky tendensiýalar barada alada bildirdi, kanunyň daşary ýurt wekillerine täsiri baradaky BMG-niň hasabatyna salgylandy we raýat jemgyýeti üçin amatly gurşawy dikeltmek üçin kanunçylyk özgertmelerini geçirmäge çagyrdy. Ol sözüniň ahyrynda Birleşen Milletler Guramasynyň raýat jemgyýetine goldawyny we ösüş üçin raýat giňişligini goramagyň möhümdigini nygtady.
Soňra Astanadaky Ýewropa Bileleşiginiň Gazagystan Respublikasyndaky Wekilhanasynyň hyzmatdaşlyk boýunça ýolbaşçysy j-p Ýohannes Baur ähli gatnaşyjylary gutlady we ÝB-Merkezi Aziýa Global Gateway başlangyjy boýunça sessiýany alyp bardy. Ol Ýewropa Bileleşigi bilen Merkezi Aziýanyň arasyndaky gatnaşyklaryň pugtalanmagyny we berketmegini nygtady we ara alyp maslahatlaşmaga çagyrdy:
Hanym Şarlotta Adrian, Merkezi Aziýa we Owganystan boýunça bölümiň başlygy, INTPA-nyň baş direktory
J-p Andrea Rossi, Ýewropa Daşary Hereket Gullugynyň Merkezi Aziýa boýunça bölüminiň başlygynyň orunbasary, ÝB-niň daşarky syýasaty üçin jogapkär.
J-p Andrea Rossi ÝB-niň Merkezi Aziýa üçin strategik ileri tutulýan ugurlaryny nygtady we sebitiň geosyýasy ähmiýetini we ÝB-niň söwda, ýaşyl we sanly ýaly ugurlarda hyzmatdaşlygy ösdürmäge ygrarlydygyny belledi. Forumyň ÝB-niň Merkezi Aziýa strategiýasyny öňe sürmekdäki roly nygtaldy, j-p Rossi sebitde durnuklylygy we gülläp ösüşi berkitmekde raýat jemgyýetiniň gatnaşmagynyň möhümdigini nygtady.
Hanym Şarlotta Andrian Global Gateway başlangyjyny we onuň ileri tutulýan ugurlaryny düşündirdi. 2027-nji ýyla çenli 300 milliard dollardan 400 milliard dollara çenli maýa goýum döretmek mümkinçiligine eýe bolan ÝB-niň Global Gateway strategiýasy Merkezi Aziýada sanly baglanyşyklara, suw, energiýa we howanyň üýtgemegine, ulag baglanyşyklaryna we möhüm çig mallara gönükdirilendir. Bilim, ylmy-barlag we saglygy goraýyş ulgamlaryny güýçlendirmek hem göz öňünde tutulýar. Hanym Andrian ÝB-niň raýat jemgyýeti bilen hyzmatdaşlygy ileri tutýandygyny, syýasaty işläp düzmekde we durnukly ösüşi üpjün etmekde olaryň garaýyşlarynyň möhümdigini nygtady. Şeýle hem, ol sebitde dowam edýän taslamalary belläp, bölünişigi ýeňip geçmek üçin donorlar we gyzyklanýan taraplaryň arasynda utgaşdyrylmagyň zerurdygyny nygtady. Ol Merkezi Aziýada başlanan “Team Europe” başlangyçlaryny, Rogun we Kambar-Ata energiýa taslamalaryny we Transhazar ulag geçelgesini agzady. ÝB-niň garaýşy, esasanam paýhasly maýa goýmak we ýerli jemgyýetleri we raýat jemgyýetini diňlemek arkaly Merkezi Aziýanyň ykdysady integrasiýasyny goldamakdyr. Bu hökümetler we raýat jemgyýeti bilen işlemek diýmekdir.
Indiki sessiýa “Kontekstiň kemala gelmegi: Merkezi Aziýa ýaşlarynyň garaýyşlary” boldy, ony IDEA Merkezi Aziýanyň ýerine ýetiriji direktory Aýzat Ruslanowa alyp bardy. Ýaşlar boýunça maslahat beriş geňeşleriniň (ÝMG) wekilleri gysgaça çykyş etdiler:
Wladislaw Weber, Gazagystan
Emira Seýdenaliýewa, Gyrgyzystan
Firuz Ohunow, Täjigistan
Şukurgeldi Myradow, Türkmenistan
Amirbek Salimow, Özbegistan.
ÝMG wekilleri adam kapitalyna, ynama we institutsional hyzmatdaşlyklara maýa goýumlary bolmazdan sebitleýin durnuklylygyň mümkin däldigi barada ylalaşdylar. Olar Merkezi Aziýanyň özara jogapkärçilik we uzak möhletli ösüş garaýşyna esaslanýan çuňňur integrasiýa taýýardygyny görkezdiler. Günüň ikinji ýarymynda raýat jemgyýetiniň wekilleri üstünlikli we kyn maşk geçirdiler, gysga milli brifingler bilen çykyş etdiler we bäş tematiki topar boýunça sebitleýin teklipleriň taslamalaryny işläp düzdüler. Merkezi Aziýa sebitindäki ähli ýurtlar dört tematiki iş toparynda (TWG) çykyş etdiler. “Howanyň üýtgemegi we daşky gurşawy goramak” atly ilkinji TWG-de “Tebigy Kuwwat” JBK-nyň direktory Berkeli Ataýew howanyň esasy kynçylyklary, ýurt boýunça geçirilýän işler we bu babatdaky teklipler barada hasabat berdi.
“Aýallaryň ygtyýarlandyrylmagy” tematiki toparynda “Maşgala” hökümete degişli däl guramasynyň sosial işgäri Oksana Asadulina Turkmenistandaky ýagdaýyň gysgaça synyny berdi.
“Ýaşlaryň karar kabul etmekde gatnaşmagy” toparynda “Türkmenistanyň ýaşlarynyň üstünlikleri” hökümete degişli däl guramasynyň başlygy Aýna Baýramowa ýurt boýunça hasabat berdi. Türkmenistanyň Ykdysatçylar Birleşiginiň başlygy Ýuriý Aleksandrowiç. Aronskiý Dolandyryş we Sosial Jogapkärçilikli Telekeçilik atly TWG-de çykyş edip, Türkmenistanda raýat jemgyýetiniň wekili hökmünde çykyş etdi.
Forumyň ikinji güni umumy mejlis bilen başlady, onda her bir TWG sebit gün tertibi üçin gaýtadan gözden geçirmek we tassyklamak üçin teklipleriň taslamasyny hödürledi. Netijede, umumy mejlis bäş tematiki ugur boýunça ileri tutulýan sebit teklipleriniň we başlangyçlaryň jemlenen toplumyny tassyklady.
Forumyň indiki mejlisi adam hukuklaryna we gowy dolandyryşa bagyşlandy. Daniýanyň Adam Hukuklary Institutynyň (DIHR) wekili j-p Mişel Şmidt Hansen prinsipler bilen tanyşdyrdy, soňra olaryň ulanylyşynyň amaly taraplary ara alnyp maslahatlaşyldy. Mejlisde ÝB-niň Merkezi Aziýa üçin “Global Gateway” başlangyjynyň çäginde adam hukuklaryna çemeleşmeler, şeýle hem bu başlangyjy durmuşa geçirmekde adam hukuklarynyň we gowy dolandyryş ýörelgeleriniň ulanylmagy ara alnyp maslahatlaşyldy.
J-p Bolot Isakowyň alyp barmagynda ÝB-niň mümkin bolan maliýeleşdirmesi boýunça amaly mejlis foruma gatnaşyjylarda uly gyzyklanma döretdi. Çykyş edenler Ýewropa Bileleşiginiň Gazagystandaky Wekilçiliginiň wekili hanym Snežana Popowa we Ýewropa Bileleşiginiň Gyrgyzystandaky Wekilçiliginiň wekili j-p Stefano Korrado Merkezi Aziýa sebitinde dürli pudaklardaky raýat jemgyýeti guramalary üçin ÝB grantlaryna ýüz tutmagyň tertibi, amaly taraplary, şeýle hem häzirki we mümkin bolan maliýeleşdirme mümkinçilikleri barada çykyş etdiler
Ahyrsoňy, UNOPS-yň Höweslendirmeleri dolandyryş boýunça hünärmeni hanym Regina Kireýewa “ÝB-niň Merkezi Aziýa üçin raýat jemgyýeti gaznasy” atly dört ýyllyk taslamanyň çäginde 2026-njy ýylyň 15-nji fewralyna çenli dowam etjek kiçi höweslendirmeleriň birinji tapgyrynyň tertibi barada çykyş etdi. Hanym R. Kireýewanyň sözlerine görä, şu ýyl kiçi grantlar üçin 225 müň ABŞ dollar bölünip berildi we 15 arza tassyklanar, olaryň her biri 15 müň ABŞ dollardan köp bolmaly däl.
Her sessiýadan soň sorag-jogap sessiýalary bellenildi.
Forumyň ahyrynda UNOPS-yň Awstriýadaky köpýurtly edarasynyň başlygy hanym Simonetta Siligatony forumyň ähli gatnaşyjylaryna netijeli işleri we gazanylan netijeler üçin minnetdarlyk bildirdi, bu netijeler şübhesiz indiki 7-nji ÝB-Merkezi Aziýa Raýat jemgyýeti forumynda we Merkezi Aziýa sebitinde raýat jemgyýetiniň umumy ösüşine ulanylar.
Aşgabat, 2025-nji ýylyň 20-nji dekabry. Hakyky gyş ertekisi şäheriň merkezinde, Ýwropa Bileleşiginiň Türkmenistana wekiliýetiniň gapysynyň aňyrsynda janlandy. ÝB wekiliýeti yzly-yzyna üçünji ýyl kitap söýüjileri, maşgalalary we häzirki adaty Christmas kitap ýarmarkasy üçin baýramçylyk atmosferasyny gözleýänleri ýygnady. Guramaçylaryň çakylygy boýunça bu çärä Tebigy Kuwwat, Türkmenistanyň Orhus merkezi, Türkmenistanyň Tebigaty goramak jemgyýeti we Türkmenistanyň Milli Gyzyl Ýrymaý Jemgyýeti ýaly jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri hem gatnaşdy.
Kitap bilen gyzgalaňly duşuşyk. Sanly tehnologiýa we sosýal mediýada tükeniksiz aýlanmak döwründe bu dynç alyşyň uly we asylly maksady bar: hakyky, fiziki kitaplary okamagyň modasyny yzyna getirmek. Guramaçylar: “Eliňizde täze kitap saklamak, syýaysy we sahypalary öwürmek nähili ajaýyp lezzetdigini ýatlatmak isleýäris. Bu diňe sowatlylyk däl, eýsem janly aragatnaşyk medeniýeti”. “Biziň üçin bu taslama diňe bir medeni çäre däl, bir kitabyň iň gowy dosty we kömekçisi bolandygyny görkezmek üçin bir pursat. Ilkinji uly kitabyny alanlarynda çagalaryň gözlerinde ýalpyldawuklygy görýäris we Türkmenistanda maşgala okamak däbiniň janly we gowydygyna düşünýäris. Üçünji ýyl bäri bu ynam we bilim giňişligini döredýäris” – Aýgul Bäşimowa diýdi. Myhmanlaryň bu waka baradaky täsirleri ýaş nesliň janly sahypalara, okamak we aragatnaşyk bilen gyzyklanmasyny ýitirmändigini görkezýär; ýarmarka hemmeler üçin gyzykly. Iki çaganyň ejesi ýarmarkagelen Aýlar: “Kitaplar üçin geldik, tersine, hakyky Christmas filmine girdik! Çagalar Santanyň poçtasyndan hoşal boldular. Hatyň her sözüni ýarym sagatlap harp bilen ýazýardylar. Gözleýän klassiki kitabymyň seýrek duş gelýän görnüşini tapdym.” Şeýle mähirli garşylan we lezzetli çaý üçin gurnaýçylara köp sag bolsuny aýdýärin! “
Kitaplar, ýadygärlik sowgatlary we Christmas ruhy tutuş meýdany doldurdy. Bir günüň dowamynda ÝB-niň Türkmenistana wekiliýetiniň ähli jaýlary amatly Ýewropa sebitine öwrüldi. Kiçi kitap dükanlarynda seýrek neşirler we nusgawy eserler, çagalar we daşary ýurt edebiýaty hödürlenýärdi we ýerli senetçiler Täze ýyl agajynyň aşagynda sowgat hökmünde berilmegini, elde ýasalan täsin ýadygärlikleri görkezdiler. Hoş geldiňiz iýmit meýdançasy atmosferany doldurdy: her bir myhmany gapydan gyzgyn çaý, hoşboý kofe we ajaýyp naharlar bilen garşy aldylar. Howa sosna iňňeleriniň we öýde bişirilen önümleriň ysy bilen dolduryldy we maşgala baýramçylygy duýgusyny döretdi.
Çäräniň baş gahrymanlary kitaplar we elbetde Santa, harplar we fleş-mob boldy. Çäräniň özeni, şübhesiz, Santa Klaus poçta bölümi. Iň çuňňur arzuwlary bilen hat ibermek isleýänleriň hatary agşama çenli dowam etdi. Çagalar we ulular höwes bilen arzuwlaryny kagyza tabşyrdylar.
Dabaranyň gahrymany Santa Klaus myhmanlary bir salym hezil etdi. Baýramçylyk fotosuratlarynyň fonunda köp ýylgyryş düşdi. Santa-nyň garaşylmadyk we gujurly tansy hemmäni özüne çekdi we ýarmarkany hakyky şatlyk baýramyna öwürdi. Arslan, okuwçy we kitap söýüjisi: “Smartfonlar döwründe, rahat kitapda kagyz kitaby bilen oturmagyň nähili ajaýypdygyny ýatdan çykarýarsyňyz. Santa bilen fleş-mob düýbünden täsir galdyrdy! Bu gaty gyzykly we iň esasysy ak ýürekli. Aşgabatda göni aragatnaşyk üçin şeýle platformalaryň bolmagy gaty gowy.”
Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistanda geçirilen üçünji Christmas kitap ýarmarkasy kitaplaryň duşuşmagyň iň gowy usulydygyny ýene bir gezek subut etdi. Bu şenbe güni Delegasiýanyň edarasy adamlaryň diňe sowgat satyn alman, ýylylyk, duýgular we okamagy halaýan ýerlerine öwrüldi. Salkyn güne garamazdan, baýramçylyk atmosferasy we gatnaşyklar hemmelere gyzdy. Kitap we okamak bilen gyzyklanýan köp çagany we ýaşlary görmek hem ýürekgysgynçdy. Baýramyň soňky minutlary ýakynlaşanda, myhmanlar diňe bir kitaplardan we ýadygärlik sowgatlaryndan doly sumkalar bilen çäklenmän, diňe Christmas günlerinde bolup geçýän täsin “soňundan” galar.
2025-nji ýylyň 27-nji oktýabrda Aşgabatda Ählumumy metan borçnamasy (GMP) we ony Türkmenistanda ornaşdyrmak boýunça amaly ädimler boýunça esasy okuw seminary gibrid formatda geçirildi.
Bu okuw seminary GIZ tarapyndan GMP Sekretariaty – Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky Gurşaw Maksatnamasynyň (UNEP) başlangyjy bolan Klimat we Arassa Howa Koalisiýasy (CCAC) bilen ýakyn hyzmatdaşlykda, Ýewropa Bileleşigi we Germaniýanyň Federal Daşary işler edarasy tarapyndan maliýeleşdirilýän “ÝB Türkmenistanyň ýaşyl ösüşi üçin: 2024-2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howa hereketleri” taslamasynyň çäklerinde guraldy.
Metan güýçli, ýöne gysga wagtlyk parnik gazy bolup, ählumumy maýylganlygyň takmynan 30% -ine sebäp bolýar. 20 ýylyň dowamynda ol CO2-den 80 esse köp zäherli bolar. Şeýle-de bolsa, ol atmosferada bary-ýogy on ýyl töweregi galýandygy sebäpli, onuň konsentrasiýasyny çalt azaltmak gysga möhletde howa we saglyga peýda getirip biler.
2021-nji ýylda COP-26 Ählumumy metan borçnamasy (GMP), häzirki wagtda 159 döwleti we Ýewropa komissiýasyny öz içine alýar. Türkmenistan Ählumumy metan borçnamasyna 2023-nji ýylda Dubaýda geçirilen COP-28-de goşuldy. GMP agzalary 2030-njy ýyla çenli (2020-nji ýyldaky derejeler bilen deňeşdirilende) global metan zyňyndylaryny azyndan 30% azaltmak üçin bilelikdäki çäreleri görmäge borçlanýarlar. Okuw seminaryna energetika pudagynda we daşky gurşawy goramak ulgamynda zähmet çekýän Türkmenistanyň döwlet edaralarynyň, esasy gulluklarynyň wekilleri gatnaşdylar. Bu okuw seminarnaryň maksady, Türkmenistanyň ygtyýarly döwlet edaralarynyň wekillerini we tehniki hünärmenlerini Ählumumy metan borçnamasynyň (GMP) amaly ulanylyşy bilen tanyşdyrmak, öňdebaryjy halkara tejribäni görkezmek, metanyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça bar bolan goldawa ünsi çekmek we COP-30 öňüsyrasynda milli derejede durmuşa geçirmek boýunça indiki ädimler barada dialoga ýardam etmek boldy.
“Ýewropa Bileleşigi Türkmenistanyň “ýaşyl” ösüşi üçin: 2024 – 2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howanyň üýtgemegine garşy hereketler” maksatnamasynyň ýolbaşçysy, Doktor Karolina Milow şeýle belledi:
“Metan zyňyndylaryny azaltmak diňe bir ekologiýa zerurlygy däl, eýsem, Türkmenistan ýaly iri energetika pudagy bolan ýurtlar üçin uly ykdysady mümkinçilikdir. Türkmen hyzmatdaşlarymyzyň bu ugurda şeýle ýokary gyzyklanma bildirýändigi bizi diýseň begendirýär. Biziň “ÝB ýaşyl ösüş üçin” atly bilelikdäki taslamamyz howanyň üýtgemegi bilen bagly maksatlarymyzyň durmuşa geçirilmegi üçin zerur bolan bilermen mümkinçiliklerini we maliýe goldawyny bermäge gönükdirilendir”.
Düýn, 2025-nji ýylyň 8-nji sentýabrynda, ÝHHG-nyň Başlygynyň (Finlýandiýa) ýörite wekili ilçi hanym Terhi Hakalanyň Türkmenistana resmi saparynyň çäginde ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkezinde jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri bilen ýygnak geçirildi: “Türkmenistanyň Tebigaty Goramak Jemgyýeti”, “Tebigy Kuwwat”, “Türkmenistanyň Orhus Merkezi”, “Maýyplary goldamak Merkezi”, “Ynam”, “Ýenme”, “Keýiik Okara”.
Ilçi hanym Terhi Hakala ilkibaşda duşuşyga gatnaşanlary üçin hemmelere minnetdarlyk bildirdi we gatnaşyjylary tanyşdyrmazdan ozal öz wekiliýetini tanyşdyrdy: Finlýandiýanyň Merkezi Aziýadaky Baş ilçisi jenap Ilkka Räisänen; hanym Annika Pelkonen, Finlýandiýanyň ÝHHG-nyň başlyklygy boýunça uly iş toparynyň hünärmeni; hanym Margot Araujo, Syýasy işgäri / Merkezi Aziýa partiýasy, ÝHHG-nyň CGK. Duşuşyga ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkeziniň başlygy ilçi jenap William Leaf, ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkeziniň Ykdysady we daşky gurşaw meseleleri boýunça edara koordinatory hanym Oliwera Zurowak-Kuzman we Merkeziň käbir işgärleri wekilçilik etdiler.
Hormatly myhmanlar, ilkinji nobatda, Türkmenistanda raýat jemgyýetiniň we ÝHHG-nyň arasyndaky özara gatnaşyklaryň umumy ýagdaýy, pikirler, ileri tutulýan ugurlar we mundan beýläkki hyzmatdaşlyga garaýyş bilen gyzyklandy.
Duşuşykda jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri jemgyýetçilik guramalarynyň işleri, ÝHHG bilen hyzmatdaşlyk tejribesi barada gysgaça gürrüň berdiler. Gyzykly söhbetdeşlikde işgärleri gaýtadan taýýarlamagyň, sebitde tejribe alyşmagyň we ÝHHG-nyň grant maksatnamalarynyň köpelmegine ünsi jemlediler.
“ÝHHG şu ýyl 50 ýaşyny doldurýar, 1975-nji ýylyň 31-nji iýulynda Helsinki resminamasyna gol çekildi. Raýat jemgyýeti ÝHHG üçin möhümdir – bu biziň guramamyzdaky üçünji ölçegdir. ÝHHG-nyň Baş sekretary, Finlýandiýanyň Daşary işler ministry hanym Elina Waltonen, ýaşlar syýasatyna, jyns we umuman alanyňda raýdaşlyk jemgyýeti meselelerine has üns berýar. Türkmenistanyň ÝHHG-a goşulan ýyly ýadyma düşýär, 1998-nji ýyldan bäri işleýän Aşgabatdaky ÝHHG-nyň Merkezi hyzmatdaşlygy we täze garaşmalary ösdürmegiň subutnamasydyr”, – diýip, hanym Terhi Hakala aýtdy.
Şu ýyl Aşgabatdaky ÝHHG-nyň Merkeziniň ilkinji gezek jemgyýetçilik guramalarynyň 2-3 wekiliniň Türkmenistanyň wekiliýetine ÝHHG-nyň Warşawanyň adam ölçegi boýunça ýyllyk konferensiýasyna gatnaşmagyna başlandygy bellärliklidir. Şeýle inisiatiwa, gyzyklanýan taraplaryň hemmesini ösýän demokratik jemgyýete çekmegiň zerurlygy bilen baglanyşykly.
2025-nji ýylyň iýul aýynyň ahyrynda “Keyik Okara” jemgyýetçilik guramasynyň başlygy Sabir Agabalaýew we “Yenme” jemgyýetçilik guramasynyň başlygy Gulya Çorekliýewa “Helsinki şäherinden – indiki 50 ýyla çenli” ÝHHG-nyň başlyklyk ýaşlar forumyna gatnaşdylar we toparlarda işlän ugurlaryny gysgaça paýlaşdy: jyns meselesi, maşgala zorlugy, jaň merkezleri. Bu ugurda sanly tehnologiýalary, sosial ulgamlary ulanmak boýunça bir komponent teklip etdiler. Öňüni alyş maksatlary üçin maglumat çäreleriniň durmuşa geçirilmegini talap edýän pudagara hyzmatdaşlyga, öňüni alyş işlerine aýratyn ähmiýet berildi.
“Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasynyň başlygy Berkeli Ataýew, ýokary derejeli myhmanlaryň ünsüni guramasynyň ÝHHG we onuň bölümi, Ykdysady we daşky gurşaw işleri utgaşdyryjysynyň edarasy (OCEEA) bilen ýakyn hyzmatdaşlyga çekdi. Hususan-da, aarhusashgabat.org web saýtyny döretmekde OCEEA-nyň goldawyny, Tebigy Kuwwat işgärleriniň sebit daşky gurşaw forumlaryna gatnaşmagyny, Orhus merkezleriniň ýyllyk ýygnaklaryny we ş.m.
“ÝHHG merkezi, Türkmenistanda talyp ýaşlaryň daşky gurşaw sowatlylygyny ýokarlandyrmak we kanun çykaryjylyk hereketlerini ösdürmek üçin dürli başlangyçlary goldaýar. Şeýlelik bilen, geçen ýyl Türkmenistanyň Orhus konwensiýasyna goşulmagynyň 25 ýyllygy mynasybetli Aşgabatdaky ÝHHG-nyň Merkeziniň ofisinde konferensiýa geçirildi we şu ýylyň maý aýynda Merkezde “Howanyň üýtgemegi barada” kanun taslamasynyň tanyşdyrylyşy we Türkmenistanyň öňdebaryjy uniwersitetleriniň talyplary üçin howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly töwekgelçiliklere garşy göreşmek boýunça seminar geçirildi “,- diýip B. Ataýew nygtydy.
Sözüniň ahyrynda ilçi jenap William Leaf çykyş etdi. Aşgabatdaky ÝHHG-nyň merkeziniň başlygy täze wezipesinde şunuň ýaly duşuşygyň geçirilendigine begenýärdi we öndürijilikli waka üçin hemmelere minnetdarlyk bildirdi we kesgitlenen bilelikdäki maksatlara ýetmek üçin mundan beýläk-de hyzmatdaşlyga ygrarlydygyny aýtdy.
Aşgabat, Türkmenistan – 2025-nji ýylyň 13-14-nji maýy. Howanyň üýtgemegi boýunça 7-nji Merkezi Aziýa konferensiýasy (CACCC-2025), COP29-da beýan edilen we COP30-yň öňüsyrasynda artýan ählumumy howa maksatlary bilen milli we sebit çemeleşmelerini birleşdiren möhüm konferensiýa boldy.
Maslahatyň temasy – “Merkezi Aziýada sebit we milli çäreleri görmek arkaly howany maliýeleşdirmekde global maksatlara maksatlara ýetmek”.
Maslahatda täze Milli kesgitlenen goşantlar (NDC) – 3.0 kontekstinde aýratyn ähmiýete eýe bolan howanyň maliýeleşdirilmeginiň möhüm ornuna aýratyn üns berildi.
250-den gowrak gatnaşyjyny birleşdiren CACCC-2025 konferensiýasynda Merkezi Aziýanyň hökümetleriniň, halkara guramalarynyň, ylmy-barlag institutlarynyň we jemgyýetçilik guramalarynyň ýokary derejeli wekilleriniň arasynda duşuşyklar geçirildi.
Maslahat sebitde howanyň üýtgemegi bilen bagly çygyrda dialogy, hyzmatdaşlygy ösdürmekde we strategiýalary ylalaşmakda möhüm waka boldy. Maslahatyň dowamynda esasy parnik gazlarynyň biri bolan metanyň zyňyndylaryny azaltmak, şeýle hem sebitleýin howa strategiýalarynyň çäginde Ählumumy Metan borçnamasynyň möhüm orny ara alnyp maslahatlaşylan möhüm sessiýalardan biri geçirildi. Sessiýanyň dowamynda howanyň üýtgemegi boýunça gysga möhletli maksatlara ýetmek üçin zerur şert bolan metanyň zyňyndylaryny azaltmaga gönükdirilen amaly çäreler we syýasy çemeleşmeleri barada tejribe we maglumatlar alyşyldy. Sessiýada Ýewropa Bileleşigi we Germaniýanyň Federal daşary işler edarasy tarapyndan maliýeleşdirilýän, GIZ tarapyndan ýerine ýetirilýän “Türkmenistanyň ýaşyl ösüşi üçin: Ýewropa Bileleşigi (ÝB): 2024-2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howanyň üýtgemegi boýunça hereketler” taslamasynyň materiallary hem görkezildi.
Taslama topary, tebigy gaz pudagynda metanyň zyňyndylaryny azaltmaga ýardam berýän LDAR (Syzmalary ýüze çykarmak we bejermek) tehnologiýalaryny durmuşa geçirmäge gönükdirilen synag taslamasynyň netijelerini hödürledi. Şeýle hem, sessiýa halkara öňdebaryjy tejribäni, deslapky barlaglaryň netijelerini we Türkmenistanda gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri babatda çözgütleri öňe sürmek üçin edilýän tagallalary paýlaşmaga mümkinçilik berdi.
Sessiýa, GIZ-iň Ýaşyl Merkezi Aziýa Programma dolandyryjysy doktor Karolina Milow we Arassa Howa Iş topary (CATF) ählumumy metan hapalanlanmalaryň öňüni almak kampaniýalarynyň müdiri, jenap Jeýms Turitto ýolbaşçylyk etdi. Bilermenleriň ikisi hem sebitde metan zyňyndylaryny azaltmak üçin bilelikdäki hereketleriň we halkara hyzmatdaşlygyň zerurdygyny aýtdylar. Sessiýanyň esasy maksady, Merkezi Aziýada metanyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça tagallalary çaltlaşdyrmakda hökümet wekilleriniň, pudakda gyzyklanýan taraplaryň we halkara hyzmatdaşlaryň arasynda gepleşiklere ýardam bermek. Şeýle hem tehniki kömegi güýçlendirmek, sebit hyzmatdaşlygyny ösdürmek we howanyň aç-açan hereketini öňe sürmek arkaly kesgitlenen milli goşantlaryň durmuşa geçirilmegini goldamagy maksat edinýär.
Doktor Karolina Milowyň sitatasy: “CACCC-2025, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň COP29-dan bäri ýüze çykan täze howa şertlerini maliýeleşdirmek mümkinçiliklerinden nädip peýdalanyp boljakdygyny ara alyp maslahatlaşmak üçin möhüm platforma öwrüldi. Kesgitlenen milli goşantlaryň (NDС) çäginde Ählumumy Metan borçnamasy baradaky maslahatlaşmalarymyz sebitiň zyňyndylary azaltmak we durnukly geljegi gurmak boýunça anyk çärelere ygrarlydygyny görkezýär.”
Sessiýanyň esasy maksady, döwlet işgärleriniň, pudak ýolbaşçylarynyň we halkara hyzmatdaşlaryň arasynda metanyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça tagallalary çaltlaşdyrmak üçin netijeli gepleşikler üçin şertleri döretmekden ybarat. Şeýle hem bu çäre sebitleýin hyzmatdaşlygy güýçlendirmäge, tehniki goldawy giňeltmäge we Merkezi Aziýada howa borçnamalarynyň ýerine ýetirilişinde aç-açanlygy üpjün etmeklige gönükdirildi.
Leave a Reply