---

Aşgabat, Türkmenistan – 2025-nji ýylyň 13-14-nji maýy. Howanyň üýtgemegi boýunça 7-nji Merkezi Aziýa konferensiýasy (CACCC-2025), COP29-da beýan edilen we COP30-yň öňüsyrasynda artýan ählumumy howa maksatlary bilen milli we sebit çemeleşmelerini birleşdiren möhüm konferensiýa boldy.

Maslahatyň temasy –  “Merkezi Aziýada sebit we milli çäreleri görmek arkaly howany maliýeleşdirmekde global maksatlara maksatlara  ýetmek”.

Maslahatda täze Milli kesgitlenen goşantlar (NDC) – 3.0 kontekstinde aýratyn ähmiýete eýe bolan howanyň maliýeleşdirilmeginiň möhüm ornuna aýratyn üns berildi.

250-den gowrak gatnaşyjyny birleşdiren CACCC-2025 konferensiýasynda Merkezi Aziýanyň hökümetleriniň, halkara guramalarynyň, ylmy-barlag institutlarynyň we jemgyýetçilik guramalarynyň ýokary derejeli wekilleriniň arasynda duşuşyklar geçirildi.

Maslahat sebitde howanyň üýtgemegi bilen bagly çygyrda dialogy, hyzmatdaşlygy ösdürmekde we strategiýalary ylalaşmakda möhüm waka boldy. Maslahatyň dowamynda esasy parnik gazlarynyň biri bolan metanyň zyňyndylaryny azaltmak, şeýle hem sebitleýin howa strategiýalarynyň çäginde Ählumumy Metan borçnamasynyň möhüm orny ara alnyp maslahatlaşylan möhüm sessiýalardan biri geçirildi. Sessiýanyň dowamynda howanyň üýtgemegi boýunça gysga möhletli maksatlara ýetmek üçin zerur şert bolan metanyň zyňyndylaryny azaltmaga gönükdirilen amaly çäreler we syýasy çemeleşmeleri barada tejribe we maglumatlar alyşyldy. Sessiýada Ýewropa Bileleşigi we Germaniýanyň Federal daşary işler edarasy tarapyndan maliýeleşdirilýän, GIZ tarapyndan ýerine ýetirilýän “Türkmenistanyň ýaşyl ösüşi üçin: Ýewropa Bileleşigi (ÝB): 2024-2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howanyň üýtgemegi boýunça hereketler” taslamasynyň materiallary hem görkezildi.  

Taslama topary, tebigy gaz pudagynda metanyň zyňyndylaryny azaltmaga ýardam berýän LDAR (Syzmalary ýüze çykarmak we bejermek) tehnologiýalaryny durmuşa geçirmäge gönükdirilen synag taslamasynyň netijelerini hödürledi. Şeýle hem, sessiýa halkara öňdebaryjy tejribäni, deslapky barlaglaryň netijelerini we Türkmenistanda gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri babatda çözgütleri öňe sürmek üçin edilýän tagallalary paýlaşmaga mümkinçilik berdi. 

Sessiýa, GIZ-iň Ýaşyl Merkezi Aziýa Programma dolandyryjysy doktor Karolina Milow we Arassa Howa Iş topary (CATF) ählumumy metan hapalanlanmalaryň öňüni almak kampaniýalarynyň müdiri, jenap Jeýms Turitto ýolbaşçylyk etdi. Bilermenleriň ikisi hem sebitde metan zyňyndylaryny azaltmak üçin bilelikdäki hereketleriň we halkara hyzmatdaşlygyň zerurdygyny aýtdylar. Sessiýanyň esasy maksady, Merkezi Aziýada metanyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça tagallalary çaltlaşdyrmakda hökümet wekilleriniň, pudakda gyzyklanýan taraplaryň we halkara hyzmatdaşlaryň arasynda gepleşiklere ýardam bermek. Şeýle hem tehniki kömegi güýçlendirmek, sebit hyzmatdaşlygyny ösdürmek we howanyň aç-açan hereketini öňe sürmek arkaly kesgitlenen milli goşantlaryň durmuşa geçirilmegini goldamagy maksat edinýär.

Doktor Karolina Milowyň sitatasy: “CACCC-2025, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň COP29-dan bäri ýüze çykan täze howa şertlerini maliýeleşdirmek mümkinçiliklerinden nädip peýdalanyp boljakdygyny ara alyp maslahatlaşmak üçin möhüm platforma öwrüldi. Kesgitlenen milli goşantlaryň (NDС) çäginde Ählumumy Metan borçnamasy baradaky maslahatlaşmalarymyz sebitiň zyňyndylary azaltmak we durnukly geljegi gurmak boýunça anyk çärelere ygrarlydygyny görkezýär.” 

Sessiýanyň esasy maksady, döwlet işgärleriniň, pudak ýolbaşçylarynyň we halkara hyzmatdaşlaryň arasynda metanyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça tagallalary çaltlaşdyrmak üçin netijeli gepleşikler üçin şertleri döretmekden ybarat. Şeýle hem bu çäre sebitleýin hyzmatdaşlygy güýçlendirmäge, tehniki goldawy giňeltmäge we Merkezi Aziýada howa borçnamalarynyň ýerine ýetirilişinde aç-açanlygy üpjün etmeklige gönükdirildi.

---

---

---

2025-nji ýylyň 26-njy martda Ýewropa Bileleşigi tarapyndan maliýeleşdirilýän, Germaniýanyň Halkara hyzmatdaşlyk jemgyýeti (GIZ) tarapyndan ýerine ýetirilýän «Türkmenistanyň ýaşyl ösüşi üçin: Ýewropa Bileleşigi (ÝB): 2024-2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howanyň üýtgemegi boýunça hereketler» taslamasy tarapyndan, «Türkmengaz» döwlet konserniniň aşgabatdaky Tebigy gaz ylmy-barlag institutynyň binýadynda täze döredilen Maglumat-seljeriş merkeziniň häzirki zaman IT enjamlary bilen üpjün etmekde degişli işler geçirildi. Munuň özi, Türkmenistanyň ylmy barlaglary we seljermeleri geçirmek arkaly has durnukly we ekologiýa taýdan arassa geljegi nazarlamagynda möhüm ädimdir.

Maglumat-seljeriş merkezi öňdebaryjy okuw meýilnamalary, seminarlar we iň täze tehnologiýalary we usullary ornaşdyrmak arkaly «Türkmengaz» döwlet konserniniň we Tebigy gaz ylmy-barlag institutynyň hünärmenleriniň hünär başarnyklaryny has-da ýokarlandyrmaga ýardam berer. Mundan başga-da, merkez LDAR (syzmalary ýüze çykarmak we bejermek) ýaly öňdebaryjy IT enjamlary we ölçeg enjamlary, dürli halkara emeli hemra çeşmelerinden alnan metanyň zyňyndylary baradaky maglumatlary ýygnamak, gaýtadan işlemek we tassyklamak babatda hünärmenleriň başarnyklaryny ýokarlandyrmakda möhüm orna eýe bolar. Bu toplumlaýyn çemeleşme, hünär endiklerini ýokarlandyrmaga we gaz pudagynda düýpli ylmy taslamalary öňe sürmäge kömek eder.

Çäre şu aşakdaky temalary öz içine aldy: 

• Döwrebap IT enjamlaryny «Türkmengaz» döwlet konsernine gowşurmak.
• Hünärmenleriň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak, ýewropanyň «ýaşyl» geçiş ulgamynda iň gowy ylmy tejribesini öwrenmek we ornaşdyrmak ara alnyp maslahatlaşyldy. 

Sitata:

«Tebigy gaz ulgamynyň ylmy institutlarynda sanly ulgamy ornaşdyrmak zerurdyr. Şeýle hem bu ugurda ýewropanyň iň gowy tejribelerini öwrenmek we durmuşa geçirmek möhümdir» diýip, «Türkmengaz» döwlet konserniniň wekili belläp geçdi.

«Türkmenistanyň ýaşyl ösüşi üçin: Ýewropa Bileleşigi (ÝB): 2024-2028-nji ýyllar üçin syýasy dialog we howanyň üýtgemegi boýunça hereketler» taslamanyň çäginde ýerine ýetirilýän bilelikdäki işler Türkmenistanyň ýaşyl energiýa geçişini goldamagy hem-de Ählumumy Metan Borçnamasynda gelip çykýan wezipeleri durmuşa geçirmegi maksat edinýär. Maglumat-seljeriş merkeziniň döredilmegi tejribe derejesini ýokarlandyrmaga we tebigy gaz pudagynda öňdebaryjy ylmy taslamalary öňe sürmäge uly itergi bolar.

---

---

---

Merkezi Aziýanyň Sebitleýin Ekologiki Merkeziniň (CAREC) resmi web sahypasynda habar berlişi ýaly, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň (Gazagystan, Gyrgyzystan, Täjigistan, Türkmenistan, Özbegistan) raýatlary üçin boş iş ýerleri açykdyr. CAREC iş ýerlerine goşulmak we medeni dürlüligi öňe sürýär, şonuň üçin dalaşgärleriň jynsyna, medeni we etnik gelip çykyşyna garamazdan ähli dalaşgärler bu wezipä ýüz tutup bilerler.

Gyzyklanýan dalaşgärler, onlaýn anketany 2025-nji ýylyň 28-nji fewralyna çenli dolduryp bilerler.

---

---

Syýahat durmuşy has gyzykly edýän, gözýetimini giňeldýän we syýahatçylaryň ilkinji medeni we tebigy ýadygärlikler, gözel ýerler, halklaryň durmuşy, onuň milli taryhy, medeniýeti, halk döredijiligi we aşhanasy aýratynlyklary bilen tanşyp, adamzadyň iň ýakymly güýmenjeleriniň biridigini ýatlatmak hökman däl.

Türkmenistanyň syýahatçylygy ösdürmek üçin ägirt uly mümkinçilikleri bar. Gadymy Beýik ýüpek ýoly, şu güne çenli saklanyp galan köp sanly kerwensaraý bilen häzirki Türkmenistanyň çäginden geçdi. Ýurduň jemgyýetçilik-syýasy durnuklylygy, tebigaty, howasy, taryhy ýaly aýratynlyklary syýahatçylygyň dürli kategoriýalarynyň ösmegine goşant goşýar: taryhy we medeni, dynç alyş, başdan geçirmeler, kongres, sport, ekzotik, dini, daşky gurşaw we ş.m.

Türkmenistanyň iň gündogaryndaky syýahatçylyk ýerleri, şol bir wagtyň özünde taryhy, medeni, ekologiýa we ekzotik syýahatçylygy birleşdirýän Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy barada gürleşmek isleýärin.

Koýtendag dag ulgamynyň, şeýle hem Aziýanyň Pamir we Tien Şan aralygyndaky sebitleriň ýurtlarynyň serhet ýakalarynda ýerleşýän dag gerişleriniň, Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasy, Biodürlüligiň esasy territoriýalary goralýan  hyzmatdaşlyk gaznasy (Kritiki ekosistemanyň hyzmatdaşlyk Gaznasy, CEPF) we beýleki halkara daşky gurşaw gaznalary üns merkezinde bolandygyny bellemelidiris.

Eko-syýahatçylygyň ösüşini dowam etdirip, şol bir wagtyň özünde tebigy we medeni gurşawy iň ýokary derejede gorap saklamak bilen “Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik birleşiginiň kärhanasy (JBK) birnäçe gezek habarlylygy we düşünişmegi artdyrýan çäreleri geçirdi. Koýtendaga dag gerşinde durnukly eko syýahatçylygy gurmak üçin infrastruktura şertleri. Şeýlelikde, geçen ýyl “Tebigy Kuwwat” JBK Koýtendag goraghanasynyň dolandyryş binasynda bu mesele boýunça maslahat geçirdi. Mundan başga-da, “Yenme” jemgyýetçilik guramasy bilen bilelikde doly inklýuziýany göz öňünde tutup, şol mowzuk boýunça maslahat geçirdiler. Hoşniýetliligiň alamaty hökmünde, Türkmenistanyň Bitaraplygyny bellemegiň öňüsyrasynda goraghananyň işgärleri bilen bilelikde bag ekiş çäresini geçirdiler.

Maslahatlardan alnan maglumatlardan ylham alyp, goraghananyň ýolbaşçylary goraghananyň “Kyrk Gyz deresi” we “Dinozawrlaryň belent tekizligi” ýaly syýahatçylyk ýerlerini has gowulaşdyryp başlady.

Esasanam nämä üns bermelidigini bilip, amatly hajathanalary we ýanýan günüň penasy üçin syýahatçylar üçin saýwanalary gurmak kararyna gelindi. «Kyrk Gyz deresi» syýahatçylyk ýeriniň çäginde, tehniki zerurlyklar, suwaryş nahallary we ýangyn howpsuzlygy üçin suw ýetmezçiligi sebäpli goraghananyň administrasiýasy göwrümi 20 m3 çenli suw howdany gurmak kararyna geldi.

Uzynlygy 40 metr we beýikligi 1,4 m bolan bu geçelgäniň giňligi üçin gorag diwary hem guruldy. Girelgede turniket bar, gapdalynda bu syýahatçylyk mekany barada taryhy maglumatlary bolan demir panel bar.

Bu karar, “Kyrk Gyz” grotosynyň erbet şemalladylýan böleginde çykýan gazlardan topragyň we atmosferanyň hapalanmagy, gelýänleriň ulaglarynyň ýapylmagy, şeýle hem syýahatçylara dar ýollarda oňaýsyzlyklar, degişlilikde at ugryllarynyň hyzmaty bilen, tutuş ugur boýunça at döküniniň emele gelmegi bilen arassa tebigatyň estetikasyny zaýalap, sebäp boldy.  

“Dinozawrlaryň belent tekizligi” gezelenç meýdançasy şol bir mesele bilen ýüzbe-ýüz bolýar, mallaryň tertipsiz  bakmagy bu ýerde esasanam synlanýar we belent tekizlegi çenli at ýolundan başga-da howanyň hiline täsir edýän motosikl ugry hem bar. Şonuň üçin “Kyrk Gyz deresi” syýahatçylyk meýdançasyndaky ýaly infrastrukturany gowulandyrmak çäreleri berler.

Şeýle işler eko-syýahatçylygy ösdürmäge gönükdirilendir we ähli gyzyklanýan taraplaryň gatnaşmagynda hemmetaraplaýyn amala aşyrylsa, öz topragyna bolan söýgini, tebigata düşünmegi we hormaty artdyrmak üçin yzygiderli işler alnyp barylsa has täsirli bolar!

---

Berkeli Ataýew.

---

---

---

2024-nji ýylyň 24-nji sentýabrynda ÝHHG-nyň Aşgabatdaky merkezinde “Dolandyryş çemeleşmesi we möhüm suw infrastrukturasyny tebigy we adam howplaryndan goramak üçin nou-hau gurallary” atly bir günlük maslahat geçirildi.

Çärä wekilçilik edýän 20 adam gatnaşdy: Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak Ministrliginden, “Tebigy Kuwwat” JBK-dan, Türkmenistanyň Orhus merkezinden, Türkmenistandaky Merkezi Aziýanyň Sebitleýin Ekologiki Merkeziniň (CAREC) Taslama Ofisinden, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkezinden (UNRCCA), Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik Ministrliginden, Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň ýangyn howpsuzlygy gullugyndan, Türkmenistanyň goranmak Ministrliginiň raýat goranyşyň we halas ediş işleriniň baş müdirliginden, Hazar deňzi institutyndan.

ÝHHG-nyň Aşgabatdaky merkeziniň maksatnama boýunça kömekçisi Naza Orazowa we ÝHHG-nyň Aşgabatdaky merkeziniň Ykdysady we daşky gurşaw meseleleri boýunça edara koordinatory hanym Olivera Zurowas-Kuzman gatnaşyjylary gutlady we netijeli iş arzuw etdi:

– Türkmenistanyň tagallalarynyň 2030-njy ýyla çenli durnukly ösüş maksatlaryna ýetmekde dowamly üstünliklere we netijeli ösüşlere alyp barjakdygyna ynanýaryn. Ykdysady we daşky gurşawy dolandyrmak nukdaýnazaryndan ÝHHG suw çeşmelerini dolandyrmagyň we möhüm infrastrukturanyň durnuklylygynyň daşky gurşaw howpsuzlygyny gazanmakda we goldamakda möhüm böleklerdigini ykrar edýär.Howanyň üýtgemeginiň global nukdaýnazardan ähmiýetini we howanyň üýtgemeginiň sebitde suw çeşmeleriniň elýeterliligini nädip erbetleşdirýändigini hemmämiz gowy bilýäris. Şonuň üçin suw dolandyryşyny kämilleşdirmegi we suw infrastrukturasyny goramagy dowam etdirmegimiz möhümdir, bu bolsa öz gezeginde howanyň üýtgemeginiň täsirlerini azaltmak we üýtgetmek tagallalaryna goldaw berip biler. Gadyrly gatnaşyjylar, maslahatymyzdaky çykyşlar we çekişmeler size ylham berer we täze pikirleri döretmäge we suw çeşmelerini dolandyrmagy güýçlendirmek, howanyň üýtgemeginiň täsirlerini azaltmak we daşky gurşaw howpsuzlygyny üpjün etmek prosesinde ulanyp boljak çözgütleri gözlemäge kömek eder diýip umyt edýärin!

Diňe halkara hünärmenleri wideokonferensiýa aragatnaşyk arkaly çykyş etdiler. Ilkinji çykyş eden Santino Spahiu, “Gidrologiýa in Inžerçilik merkeziniň statistika programma üpjünçiligi bukjasy (HEC-SSP) esasynda sil ýygylygynyň derňewini geçirmek” mowzugy bilen çykyş etdi.

Günortanlyk arakesmesinden öň we ondan soň Moldowanyň hünärmeni Ýekaterina Melniçeko möhüm suw infrastrukturasyna we CADRI hyzmatdaşlyk gurallarynyň barlygyna baha bermek tejribesi bilen paýlaşdy. Şeýle hem, suw pudagyna ünsi jemläp, Ýewropada we Merkezi Aziýada möhüm infrastrukturanyň durnuklylygyny ýokarlandyrmak barada.

Hindistandan indiki spiker Sajit Parit maslahata gatnaşyjylara gidrologiki “sanly ekizler” ulanyp, betbagtçylyklaryň töwekgelçiligini azaltmak barada söhbet etdi, bu düşünje kärhanalara fiziki kynçylyklary has çalt kesgitlemäge, netijelerini has takyk çaklamaga we has gowy önüm öndürmäge kömek etmek üçin niýetlenendir.

Duşuşyk Ýononatan Rabinowiçiň durnukly suw infrastrukturasyny döretmek üçin emeli hemra maglumatlaryny ulanmak baradaky gysga, ýöne gyzykly çykyşy bilen tamamlandy. Hususan-da, hünärmen dünýäde 3 metrden köp bolmadyk çuňlukda turbageçirijileriň näsazlygy bilen baglanyşykly pul derejesinde ýyllyk agyz suwunyň ýitgisiniň diagrammasyny hödürledi. Ýyllyk umumy ýitgi 39 milliard ABŞ dollar, bu ýerde iň uly negatiw görkeziji Latyn Amerikasynda we Karib sebitinde – 8 milliard ABŞ dollar, iň kiçi görkeziji Awstraliýa we Täze Zelandiýa sebitinde – 0,1 milliard ABŞ dollar. Ondan soň Kawkaz we Merkezi Aziýa sebiti ýitginiň mukdary – 0,8 milliard ABŞ dollar. Ýitginiň mukdary – turbanyň diametrine we häsiýetine garamazdan, turbageçirijilerdäki agyz suwunyň syzmagy ýüze çykaryldy, suwda arassalaýjy himiki goşundylaryň bolmagy sebäpli mümkin boldy.

Her çykyşdan soň, gatnaşyjylar spikerlere sorag berdiler, olara giňişleýin jogaplar berildi. Netijede, gatnaşyjylara seminaryň hiline we geljekde ÝHHG-nyň ekologiýa ugrundaky işlerine bolan isleglerine baha bermek üçin gysga anketany doldurmagy haýyş edildi.

---

Berkeli Ataýew.

---

---

22-nji sentýabrda Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy (ÝHHG) Gyrgyzys Respublikasynyň Bişkek şäherinde “Merkezi Aziýanyň daglyk ýerlerinde durnukly ýaşaýyş we howanyň durnuklylygyny ýokarlandyrmak” atly sebitleýin maslahat geçirdi, oňa Merkezi Aziýanyň 5 ýurdunyň wekilleri, şol sanda Türkmenistandan gatnaşdylar: Berkeli Ataýew, “Tebigy Kuwwat” jemgyýetçilik guramasynyň kärhanasynyň başlygy – Türkmenistanyň Orhus Merkeziniň wekili, Seýitguly Owlýagulyýew, Türkmenistanyň Senagatçylar we Telekeçiler Bileleşiginiň Azyk Önümçilik Bölüminiň başlygy we Aýgül Orazowa “Standart Hyzmat” Hususy kärhanasynyň başlygy.

Maslahatda Howanyň üýtgemegi boýunça geňeşçi, ÝHHG-nyň Ykdysady we daşky gurşaw çäreleriniň utgaşdyryjysynyň edarasy (OCEEA) Patrisiýa Albreht we Gyrgyz Respublikasynyň Tebigy baýlyklar, ekologiýa we tehniki gözegçilik ministrliginiň Howa syýasaty bölüminiň başlygy Aizada Bariýewa gatnaşyjylara hoşallyk sözleri bilen ýüzlendiler.

Ondan soň, Ellen Baltzar Mossop ÝHHG-nyň OCEEA-nyň Howa üýtgemegi boýunça geňeşçisi we Rakel Munayer “Adelfi” şirketiniň geňeşçisi “Daglyk we pes daglarda howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly howpsuzlyk kynçylyklary – ÝHHG-nyň howanyň üýtgemegi we howpsuzlyk taslamasynyň netijeleri” mowzugynda prezentasiýalary bilen çykyş etdiler.

Maslahata gatnaşyjylar toparlarda işlediler we bu meseläni çözmek baradaky garaýyşlaryny, şeýle hem töwekgelçilikleri azaltmak we oba hojalygyny we azyk howpsuzlygyny durnukly ösdürmek ugrunda hyzmatdaşlygy mümkin çäreleri ara alyp maslahatlaşdylar we öz garaýşlary bilen çykyş etdiler. Çäräniň ahyrynda, gurnaýjylar we gatnaşyjylar bu mowzuk boýunça indiki ädimler barada pikir alyşmagy makul bildiler.

---

Berkeli Ataýew.